06
Apr
Verantwoordelijk
Verantwoordelijkheidswaan
‘Verantwoordelijkheid’ is kennelijk een wenselijke eigenschap en een basisvoorwaarde in organisaties. Ik vraag me af of het schrijven van een column over ‘verantwoordelijkheid’ mij verantwoordelijk maakt voor het eenduidig beantwoorden van de vraag wat dit versluierende begrip inhoudt. Liever niet, zeg! Die verantwoordelijkheid zou ik makkelijk als last kunnen ervaren. Ik ervaar liever lusten dan lasten.
Het ‘zich verantwoordelijk voelen’ komt me als vreemd, zelfs als onmenselijk en onnodig voor. Neem nou mijn ademhaling. Door adem te halen, blijf ik in leven. Maar moet ik me nou verantwoordelijk voelen voor mijn ademhaling of is mijn ademhaling er verantwoordelijk voor dat ik leef? Nee, natuurlijk niet! Ik voel mij geenszins verantwoordelijk voor mijn ademhaling. Die gaat vanzelf. Gevoelens van verantwoordelijkheid zijn hier niet alleen misplaatst, maar dat woord is hier zelfs een beetje gek. Hoe anders is dat in organisaties: daar voelen we ons maar al te graag verantwoordelijk voor dingen die ook zonder dat gevoel vanzelf gaan.
Iemand vertelde mij laatst dat zij graag andere collega’s ‘in beweging zet’ maar dat die collega’s ‘helemaal niet meewerken’ en dat zij zich daar toch zo ‘verantwoordelijk voor voelt’. Dat ‘verantwoordelijk voelen’ ervaart zij als een soort mentale druk of last. Op de vraag of die collega’s haar gevraagd hebben of zij zich verantwoordelijk wil voelen voor het ‘in beweging’ zetten van hen, antwoordde ze ontkennend. Die last legt zij zichzelf dus op. In organisaties hebben wij de neiging om ons (ongevraagd) verantwoordelijk te voelen voor zaken en personen.
Als ik voor een ander denk te weten dat hij van mij wenst dat ik me verantwoordelijk voor hem voel, terwijl hij dat niet aan me gevraagd heeft, bemoei ik me met hem. Dat een volwassene zich ongevraagd bemoeit met een andere volwassene lijkt me niet erg beschaafd. Je verantwoordelijk voelen voor een ander, vanuit welke goeiige motivatie dan ook, lijkt me in die zin dus ook bemoeizuchtig en onbeschaafd.
Wat ik hier beweer, lijkt strijdig met hoe we ‘normaal’ in organisaties over verantwoordelijkheidsgevoel denken. Bijvoorbeeld in het geval van die nieuwe collega die ik, vanuit verantwoordelijkheidsgevoel, help met inloggen. Dat is toch juist heel nobel? Hier blijkt dat het woord ‘verantwoordelijk’ ons op een dwaalspoor zet. We menen ongeveer te weten wat ermee bedoeld wordt. Het appelleert aan iets moois, iets nobels zelfs. Tegelijkertijd gaan we er onder gebukt.
De betekenis van verantwoordelijkheid verschilt van geval tot geval: ‘bankiers hebben geen verantwoordelijkheidsgevoel’ / ‘mijn baas geeft mij niet genoeg verantwoordelijkheid’ / ‘ik gedraag mij verantwoordelijk tegenover collega’s’. Zelf ban ik het woord ‘verantwoordelijkheid’, in al zijn verschijningsvormen, nog liever uit mijn vocabulaire. Graag nodig ik u uit om hetzelfde te doen en om samen met mij te onderzoeken door welke woorden wij dit verhullende begrip kunnen vervangen. Dan toont zich wellicht wat wij echt bedoelen.
Stel: geliefden voelen zich verantwoordelijk voor elkaar. Wat gebeurt er als je het begrip ‘verantwoordelijk’ weglaat of vervangt? Hoe verhouden ze zich dan tot elkaar? Tonen die vervangende woorden ons wat er achter de sluier van verantwoordelijkheid schuilgaat tussen deze geliefden? Wie het weet mag het zeggen, maar voel u daar vooral niet verantwoordelijk voor…
Het Engelse woord voor verantwoordelijk, responsible (response-able), verheldert enigszins. Het gaat er om dat je in staat bent om een antwoord te geven. Mij lijkt echter dat antwoorden geven zonder dat er een vraag gesteld is, niets meer is dan een uit eigener beweging gedane mededeling. Een mededeling doen, is mogelijk maar niet noodzakelijk. Geldt dat ook voor verantwoordelijkheid? Het is mogelijk dat wij ons verantwoordelijk voelen, ons verantwoordelijk (laten) maken, maar dat is geenszins noodzakelijk. Net als het doen van een mededeling, kunnen wij ervoor kiezen om ons niet verantwoordelijk te voelen.
Het risico dat ik onder een verantwoordelijkheidsgevoel gebukt zou moeten gaan, komt mij inmiddels als nogal onaantrekkelijk voor. Ik voel mij daarom liever niet verantwoordelijk, dan vrees ik namelijk voor mijn geestelijke gezondheid.
Jorrit Stevens werkt als senior adviseur, trainer en coach bij BMC. Niemand is verantwoordelijk voor deze column. Jorrit begeleidt (groepen) mensen op het gebied van samenwerken, veranderen, ontwikkelen, leren & organiseren.
Beste Jorrit, Ik voel mij altijd verantwoordelijk voor de situatie waarin mijn leven zich bevindt. Bij mij wordt het dan ook soms een schuldgevoel. In eerste instantie heeft het besef van response-ability mij jaren geleden de ogen geopend voor het feit dat ik verantwoordelijk ben voor mijn persoonlijke situatie en ik er ook wat aan kan veranderen. En dat heb ik ook gedaan. In hoeverre voel jij je verantwoordelijk voor de situatie waarin jij in je leven zit? Of voel jij je daar helemaal niet verantwoordelijk voor? Grtn van Jeroen
6 april 2009 om 3:23 pmBeste Jorrit, uit ervaring durf ik te stellen dat in “organisaties” veel ongevraagde bemoeizucht verscholen gaat onder het begrip “verantwoordelijkheid”.
6 april 2009 om 4:27 pmAls “manager” kon ik er altijd lekker druk mee zijn. Opgelegde verandering heb ik nooit echt zien functioneren; ik bleek wel in staat me anders te gedragen in mijn werkzame leven, maar ik geloof niet dat ik daarmee zelf veranderd ben. Het bevalt me wel prima, om me niet meer ambtshalve te moeten bemoeien met colleg’s en hetzelfde niet langer te moeten ondergaan vanuit anderen, zgn. meerderen. Ik voel me wel verantwoordelijk voor het leven dat ik leid, in de zin dat ik (als me dat bevalt) wel op vragen daarover wil antwoorden. Verder ervaar ik ook een grote dosis “toeval”. Ik ontmoet vaak mensen, die voor mij nieuwe hoofdstukken inluiden. Ik zie me daar niet zozeer verantwoordelijk voor voelen, maar ik kan wel ingaan op een al of niet hardop gestelde vraag. Henk
Dag Jorrit,
de andere woorden zijn :
* liefdevolle betrokkenheid
* betrouwbaarheid
* moed
* zelfrespect, t.w. :
de 4 deugden van vriendschap, zoals Joep Dohmen beschrijft in zijn boek : ” tegen de onverschilligheid, een pleidooi voor een moderne levenskunst “
6 april 2009 om 4:52 pmOngevraagde bemoeizucht heeft twee kanten Henk, het kan negatief zijn in de zin van “Zou jij jouw probleem niet binnen mijn regels kunnen oplossen”, maar ook positief in de de zin van “Kan ik je helpen om tot een oplossing te komen?”. In het eertse geval is sprake van een opgedrongen methode die meer te maken heeft met aansprakelijkheid afwenden dan verantwoordelijkheid laten zien, in het tweede geval is een manager oprecht betrokken bij het probleem van zijn medewerker en wordt ingezamelijkheid en op basis van wederzijds respect naar oplossingen gezocht. Het laatste praktiseer ik zelf niet alleen verticaal (van boven naar beneden of andersom) maar ook lateraal waardoor het kan voorkomen dat een testafdeling een probleem van de ontwikkelafdeling tackelt doordat de testers net een andere invalshoek op het probleem hadden. Verantwoordelijkheidgevoel wordt dan gebruikt om het “hokjesdenken” binnen organisaties aan te pakken. Daar heb je overigens wel brede mensen voor nodig en die zie je tegenwoordig niet meer zo vaak.
Groeten, Ed
Bioloog, Milieukundige, ICT-er
7 april 2009 om 9:07 am@ Jeroen:
Dank je voor je reactie. Je beschrijft hoe jij in je leven omgaat met ‘je verantwoordelijk voelen voor…’ Je vraagt mij vervolgens, kort gezegd, hoe ik daar mee omga. Mij lijkt dat het antwoord op die vraag niet betekenisvol is, in die zin dat ik op dat punt en op andere punten nauwelijks als voorbeeld kan dienen (hoe belangrijk ik mezelf natuurlijk ook vind ha ha). Hoe ik daar mee omga daar heb je dus waarschijnlijk niet zo veel aan.
Wel zou ik je, in antwoord op je vragen, willen uitnodigen om in je eigen stukje tekst de woorden ‘verantwoordelijk’ weg te laten (soms moet je dan het woord ‘voor’ ook even vervangen door ‘in’ anders loopt de zin niet meer). Ik nodig je dus uit om mijn suggestie in de column over het weglaten of vervangen van het versluierende woord ‘verantwoordelijk’, letterlijk te nemen. Het is mogelijk dat je tekst daardoor een andere betekenis krijgt die je wellicht als zinvoller ervaart maar misschien ook niet. Ben benieuwd…
@ Henk:
Dank voor je interessante reactie. Ik voel me verwant aan de visie die jij hebt op het centrale begrip. Een punt verwondert me. Je schrijft: ‘Ik voel me wel verantwoordelijk voor het leven dat ik leid, in de zin dat ik (als me dat bevalt) wel op vragen daarover wil antwoorden.’ Ik vraag me af waarom je hier het woord verantwoordelijk gebruikt. Dat woord maakt het wat mij betreft zo onnodig zwaar. Eigenlijk zeg je toch alleen maar: ik leef (mijn leven) en mensen mogen me (daarover) vragen stellen. Het is toch helemaal niet nodig om je hiervoor verantwoordelijk te voelen?
@Jaap:
Dank voor je aardige antwoord waarin je letterlijk ingaat op mijn vraag: door welk woord kan het woord ‘verantwoordelijk’ vervangen worden tussen geliefden? Mij lijkt overigens dat je die vraag ook zonder Joep Dohmen aan te halen had kunnen beantwoorden, je zult ongetwijfeld ook geliefden kennen? Toch erg leuk dat je het doet hoor! Erg grappig wel dat Dohmen denkt dat er maar vier deugden van vriendschap zijn. Als ik aan vriendschappen en relaties denk dan lijkt mij dat er nog ontelbaar veel andere zijn (aantrekkingskracht, gastvrijheid, aandacht, respect, enzovoorts). Een kenmerk van vriendschap en een relatie lijkt me nou juist dat het zo menselijk is en daardoor gelukkig niet te begrenzen tot die dingen waar verantwoordelijkheid wel toe te begrenzen is. Wat vind jij?
Erg leuk dat we zo gezamenlijk onderzoeken wat ‘verantwoordelijk(heid)’ kan betekenen. Het is een raar woord. Ik ben er nog steeds niet helemaal achter of het wel zo nastrevenswaardig is. Ik kijk met belangstelling uit naar volgende reacties.
Groet,
Jorrit Stevens.
8 april 2009 om 12:54 pmBeste Jorrit, ik heb je suggestie opgevolgd. Ik voel mij in de situatie van mijn leven. Als ik dat op me in laat werken dan deins ik meer mee op de golven van het leven en ervaar ik daarin pieken en dalen.
Dat is ok, maar kan ook machteloos voelen.
Het blijft me wel aan het denken zetten, die verantwoordelijkheid. Ik ervaar dat veel vaker als een last dan als een lust, dat is waar. Ik zoek het altijd bij mijzelf en dat heeft tot op heden goed gewerkt. Als een gesprek niet loopt, trek ik me dat zelf aan. Wat natuurlijk onzin is. Ik ben niet de enige die verantwoordelijk is voor het lopen van een gesprek. Dat is medeafhankelijk van de ander.
Volgens mij hebben we wel wat te pakken. Hoe maak ik mezelf medeverantwoordelijk? Is dat niet mee nastrevenswaardig?
8 april 2009 om 2:19 pmAan Jorrit:
Om kort te gaan gebruik ik het woord “verantwoordelijk” op een bepaalde manier, met geen zware, maar een lichtere betekenis als: altijd bereid vragen (over in dit geval mijn eigen leven) aandachtig te beantwoorden.
Aan Ed:
14 april 2009 om 2:49 pmIk kan het alleen maar met je eens zijn als het gaat over oprechte betrokkenheid, wederzijds respect en hokjesdenken. Vervang het woord verantwoordelijkheid eens door aandachtig met elkaar werken, of samen werken. Voegt het woord verantwoordelijkheid dan iets toe, en zo ja, wat is dat dan? Of zit er diep in het begrip iets verscholen, waar we nog esns naar moeten kijken?
Hallo Jorrit, ik kom van de planeet aarde en daar heb ik hele andere opvattingen meegekregen over verantwoordelijkheid. Na een periode van absurde individualisering, mag je je daar juist weer verantwoordelijk voor elkaar voelen.
Ik snap best dat je bepaalde vormen van paternalistische, betweterige of misplaatste bedilzuchtige verantwoording ter discussie wilt stellen, dat fenomeen kennen we hier helaas ook. Maar verantwoordelijkheidsgevoel wordt hier toch algemeen beschouwd als een vorm van positieve betrokkenheid en als onderdeel van het samenleven met elkaar. De ‘kunst’ om je totaal niet verantwoordelijk te voelen vinden wij meer passen bij een cultuur van totale onthechting die niet leidt tot een betere samenleving.
Maar het is leuk om te zien dat er niet in het hele zonnestelsel op dezelfde manier over dit onderwerp wordt gedacht.
15 april 2009 om 8:32 am@Lenin: Volgens mij ben je erin getrapt. De column van Jorrit is natuurlijk ironisch bedoeld. Het gaat er om dat mensen zich in onze samenleving veel te weinig verantwoordelijk voelen en steeds meer hun eigenbelang najagen. Denk maar aan de graaicultuur bij bedrijven.
Je dacht toch niet echt dat een auteur van De OrganisatieActivist komt verkondigen dat we ons MINDER verantwoordelijk voor elkaar moeten voelen “omdat dat slecht zou zijn voor onze geestelijke gezondheid”?? Ha ha!
@Jorrit: Prachtig stuk!
15 april 2009 om 9:53 pm@Henk,
Ergens in het boek van Jaap Peeters staat een mooi voorbeeld van een agent die voor een deur staat en achter de deur een kind hoort gillen. Verantwoordelijk zijn volgens zijn organisatie is “meldkamer bellen en vragen of ie aan mag bellen” (hopende Jaap goed te parafraseren). Verantwoordelijk zijn volgende de geldende normen van de maatschappij is “deur inbeuken, kind redden en dan de meldkamer bellen”. Dus wat is verantwoordelijkheid? Is dat hetgeen zich afspeelt binnen de normen en waarden van de organisatie of binnen de normen en waarden van de betrokken persoon.
Persoonlijk werk ik graag met mensen die hun eigen, gezonde verstand laten werken. Dat ziet er aan de buitenkant soms wat stuurloos uit maar binnen in de organisatie borrelen de ideeën er lustig op los. Het enige dat je dan nodig hebt is een management dat die ideeën oppakt en kanaliseerd. Laat mensen lekker samen aan de slag gaan en zelf uitzoeken op welke manier zijn het beste aan een project kunnen bijdragen. Ik heb als regressietester ooit een groot ICT project gered door (terwijl ik in de wacht zat) een aantal ontwikkelaars te helpen door het vinden van een grove softwareblunder in de sourcecode. Niet mijn taak volgens de strikte opvatting van mijn taakomschrijving. Wel mijn taak binnen mijn eigen definitie van die omschrijving, want de taak van het project was een werkend interface op te leveren (en dat deden we de volgende dag) en Henk ik heb geen klachten gehoord over bemoeizucht van mijn kant (in die organisatie).
Groeten,
Ed Kuipers
21 april 2009 om 1:14 pmEvenlien Tonkens schreef onlangs een mooie column over panische angst voor afhankelijkheid die nauw samenhangt met de afkeer van verantwoordelijkheid:
19 maart 2010 om 4:02 pmhttp://regelzucht.nl/2010/03/p.....elijkheid/