De koning van Aragón werd bij zijn kroning trouw gezworen door een parlement met een eed die klonk als een dreigement: ‘Wij, die net zo deugdvol zijn als u, zweren u, die niet beter is dan wij, om u als koning en soeverein vorst te accepteren op voorwaarde dat u al onze vrijheden en wetten eerbiedigt; maar indien niet, niet.’ En nog steeds weten de Catalanen om te gaan met macht; op het randje van anarchisme.

Onderweg van Catalonië naar Baskenland, dat andere trotse volk ten zuiden van de Pyreneeën, rijden we door Spanje. Een stuk Afrika, zo lijkt wel, dat aan Europa is vast blijven kleven. Terwijl in Baskenland de regen met bakken uit de hemel komt en de rivieren al dat water weer rechtstreeks lozen in zee, heerst hier droogte. Van al wat hier groeit, groeit de woestijn het snelst.

Een beetje centraal geleide economie zou ingegrepen hebben in de loop der rivieren. Hier niet. Franco verzon stuwmeren. Toen de oude dictator na een hemeltergend ziekbed, tijdens welke nog heel wat belangen konden worden veiliggesteld, in 1975 eindelijk voor het laatst reutelde, liet hij een negentiende eeuws land achter. En hoewel sommige ‘foute’ Nederlanders toen al naar de Costa’s van met name Catalonië gingen, werd Spanje toch vooral geacht bij Afrika te horen.

Eenmaal aangesloten bij Europa ging het snel op het Iberisch schiereiland. Van de pittoreske dorpjes is alleen nog in het Spanje tussen Catalonië en Baskenland nog iets terug te vinden. Er heerst welvaart alom. De Spanjaarden bezitten auto’s, maar hebben er nog steeds niet echt in leren rijden – zo is ongeveer de status. Hoe hebben ze ‘m dat geflikt?

Een deel van de verklaring moeten we zoeken in het vermogen tot organiseren. Er bestaan hier meer dan drieduizend officiële feestdagen. Altijd heeft men ergens wel een reden om een heilige van zijn of haar sokkel te lichten en door het dorp of de stad te zeulen. Met allerhande aanpalende gebruiken. Spanje is dan, zo luidt hier een bekend gezegde, verdeeld in twee kampen: zij die niet willen slapen en zij die niet kunnen slapen.

Het bouwen van een feest is een complexe bezigheid. Dat blijkt pas goed als je het wilt managen. Dan wordt het een puinhoop. Managementtechnieken zijn eenvoudigweg te stomp. Aan het organiseren van een feest komt veel intuïtief weten te pas en vooral de wil van heel veel mensen die er zin in hebben. Het bouwen van een feestje volgt de wetten van de chaos; een heel klein groepje mensen neemt de leiding en doet heel veel, terwijl ontzettend veel mensen ieder heel weinig doen. In dat laatste schuilt het geheim. Manage je dat effect weg, dan moet dat kleine groepje steeds meer doen. Die heeft het dan druk, druk, druk en kan dan niet anders doen dan groeien als groepje. Ziehier het algoritme achter de uitdijende managementlagen in onze contreien. Dom eigenlijk.

Hebben we in ons land de Rijnlandse traditie die dat algoritme zou kunnen doorbreken, ten zuiden van de Pyreneeën is dat de katholieke. En daar schuilt het tweede Spaanse geheim; de losse manier waarop men hier omgaat met de steile hiërarchie van de kerk. Geloven en gedogen en het verder laten voor wat het is. Omgekeerd zal de officiële clerus overigens ook met enig afgrijzen kijken naar het uit de kerk slepen van een of andere Maria als excuustruus voor een of ander feest. Maar dat terzijde.

Terwijl ik over mijn stuur de Spaanse woestijn in tuur, bedenk ik me dat overal in de wereld het precaire evenwicht tussen organiseren en managen danig verstoord aan het raken is. Ik moet denken aan het Mea Culpa van de Paus in dat stadion in de VS. Al zolang de kerk bestaat moeten er onder haar gezag staande geestelijken zijn geweest die niet van kleine kindertjes konden afblijven. Ook in ons land blijf ik daar maar verhalen over horen. En als ergens een situatie onhoudbaar werd, loste de kerk dat op door de dader te berispen en over te plaatsen naar een andere parochie. Waar het verhaal dan niet zelden weer van voren af aan begon. Een beproefde managementmethode; je veegt je stoepje schoon en bewaart het ethische vraagstuk voor later, als imagoschade dreigt. Totdat de parochianen zich met elkaar verbinden, wat de Amerikaanse kerk overigens tot het laatst toe heeft proberen te voorkomen. Maar ja, nu is er het www. Daar vormden zich groepen als voice of the faithfull (VOTF) en – kan het nog duidelijker – survivors network of those abused by priests (SNAP). En wat te denken van bishopaccountability.org? Daar is geen houden aan.

Niet alleen onze Duitse Herder zal in het stof moeten bijten als gevolg van de explosief groeiende connectiviteit in de wereld. Iedereen die slechts door blaffend machtsvertoon anachronistisch steile hiërarchieën al te lang op hun plek tracht te houden, zal dat lot beschoren zijn. De vraag is slechts: hoe gaan we daarmee om?

In Spanje heel anders dan in de VS. Zoveel staat wel vast. In Amerika bestaat niet het soort van pragmatisme zoals dat zich hier door de eeuwen heen heeft weten te ontwikkelen. Een bijkans in de genen gewortelde evenwichtskunst tussen macht en anarchie. En hoewel de macht een Franco lang boven lag en de anarchisten hier in de vorige eeuw bijna letterlijk zijn uitgeroeid, lijken de verschillende volkeren die Spanje vormen de kunst nog steeds machtig. Het is een kunst die het individu te boven gaat.

De eed aan Aragón lijkt me daarom een belangrijke inspiratiebron voor het overleven in de 21ste eeuw. ‘Wij, die net zo deugdvol zijn als u, zweren u, die niet beter is dan wij, om u als koning en soeverein vorst te accepteren op voorwaarde dat u al onze vrijheden en wetten eerbiedigt; maar indien niet, niet.’ Daar is geen woord Spaans bij.