11 september – Het is precies vijf jaar geleden dat de Twin Towers in New York op spectaculaire wijze ineen zegen, er een groot gat in een ongebruikt deel van het Pentagon ontstond, er een passagierstoestel neerstortte in Pennsylvania en de president-directeur van de vrije wereld ontredderd rondcirkelde boven geheime plekken. De man zal flink bang geweest zijn. De reactie enkele dagen later was nog desastreuzer dan de beschreven gebeurtenissen. Hoewel de Amerikanen er een handje van hebben alles te tellen – je hoort ze trouwens zelden over dat het aantal dodelijke slachtoffers als direct en indirect gevolg van deze reactie het aantal initiële slachtoffers, ook onder de eigen bevolking, fors overstijgt.

Geen wonder dat heel wat mensen niet willen geloven dat de Bush administration eigenlijk volkomen irrationeel zou hebben gehandeld. In een poging er toch enige rationaliteit in te krijgen, wemelt het dan ook van de complottheorieën. Rode draad daarin is dat mensen met macht welbewust de eigen bevolking hebben aangevallen om er zelf beter van te worden.

Het geloof dat de mens in complexe situaties in staat is tot rationeel handelen, leidt tot groteske constructen. Kijk maar eens op http://www.st911.org/ of op http://www.loosechange911.com/ . Nine-eleven is niet meer dan een mooi en grimmig voorbeeld; je ziet het elke dag in de praktijk van onze organisaties. Het hardnekkig willen geloven dat onze organisaties rationeel geleid worden, leidt tot een bizarre ontkenning van de realiteit en daarna tot zo mogelijk nog idiotere constructen om te kunnen verklaren wat zich vanuit die realiteit toch opdringt.

5 September leek zo’n dag van de waarheid te worden. Niet alleen omdat er voor die dag op initiatief van de KNVB een kort geding stond gepland, voor het geval de medewerkers van de energiebedrijven het licht zouden uit doen tijdens de wedstrijd van het Nederlands elftal in Eindhoven. Maar vooral omdat de directie van Stork zich tot de tanden bewapend meldde op een bijzondere aandeelhoudersvergadering. Want wat was er aan de hand?

Een aantal beleggers – zogenoemde hedge funds – heeft een groot aandelenpakket genomen in Stork (31 procent) met geen ander oogmerk dan het bedrijf op te knippen en de diverse onderdelen te verkopen voor meer geld dan wat zij er als eenheid voor betaald hebben. Dat heeft niets te maken met de realiteit in het bedrijf; het is alleen logisch binnen de logica van de aandelenbeurs. Het leek dus een confrontatie tussen twee werelden te gaan worden – tussen de logica’s van twee markten; de echte en die van de aandelen.

Vreemd genoeg hoor je in zo’n situatie nauwelijks iets van de medewerkers van zo’n bedrijf. Toch hebben ze daar flink last van. Je hoort de bezwerende formules al: “Voor de werknemers verandert er niets.” Maar in werkelijkheid is het op termijn in verknipte organisaties geen harden.

Stork geldt als een solide bedrijf met een fraaie diversificatiestrategie. Gaat het in de ruimtevaart niet zo goed, dan doen de kippenslachtlijnen het misschien wel goed, of anders het technisch onderhoud wel. Voor de continuïteit van het bedrijf prima en voor aandeelhouders die daarvan willen profiteren ook. Maar hedge funds hebben daar een hekel aan; die willen snel cashen. Opknippen en in onderdelen verkopen levert enorme korte termijnwinsten op. Met vaak geleend geld scoren ze zo rendementen van honderd procent of meer. En dat alles zonder enige vorm van transparantie – een woord waar ze zelf zo vol van zijn.

Het gestripte bedrijf staat vervolgens volop in de wind van de conjunctuur. In dit geval willen de funds dat alleen de ruimtevaartactiviteiten overblijven. Eén Apollo 13 en je kunt het jarenlang schudden in zo’n markt. Voor die funds geen probleem; die profiteren bij stijgende en bij dalende koersen. Maar voor de mensen die er werken een ramp.

De directie van Stork had zich dan ook terdege voorbereid op de aandeelhoudersvergadering. Men had voor maar liefst 17 miljoen euro aan consultancy-uren ingekocht (Waaraan kun je dat in hemelsnaam uitgeven?) om de strijd aan te binden. Maar de hedge funds gaven geen kik. Die stuurden doodleuk de volgende dag een briefje naar de andere aandeelhouders met daarin – met het oog op de te verwachten rendementen – een vorstelijk aanbod. An offer they can’t refuse. De angstige verwachting is nu dat die aandeelhouders eieren voor hun geld gaan kiezen. Want aandelen houd je voor het geld, niet omdat je iets hebt met Stork.

Maar waar blijven de mensen die wel iets hebben met Stork? Binnen het bedrijf kun je een alsmaar guurder wordend klimaat verwachten. Steeds meer zal er op koele cijfers gemanaged gaan worden en op den duur geldt nog maar één ding: de aandeelhouderswaarde. Het management zal ook een steeds grotere hufterigheid aan de dag gaan leggen. “Je werkt hier niet voor je lol.” En: “Als het je niet bevalt, dan donder je maar op.”

De mensen die wel iets hebben met het bedrijf, worden steeds meer en steeds harder geschoffeerd. Daar heb je geen 17 miljoen voor nodig om dat te voorspellen. Zo gaat het namelijk overal in soortgelijke situaties. Die hedge funds laten een spoor van vernielingen achter. En nog denkt iedereen dat het de ver-van-m’n-bed-show is.

Een aantal medewerkers gaat inderdaad z’n heil ergens anders zoeken. Een flink aantal komt er niet uit: “Ik heb m’n beroepseer, maar ook een hypotheek.” Die mensen willen nog maar één ding: zo snel mogelijk met pensioen. En maar hopen dat je intussen niet tegen een burnout aanloopt.

De directie van Stork heeft zich intussen buitenspel gezet. Alleen de medewerkers kunnen het feestje van de hedge funds nog verstoren. Als die en masse zouden zeggen: tot hier en niet verder; wij weigeren te werken voor zakkenvullers, dan was het gauw gedaan met de waarde van de aandelen en vissen de graaigrage beleggers achter het net.

Maar ja, die hypotheek. Als je alles van tevoren zou hebben mogen bedenken als neo-kapitalist, dan zou je toch iedereen in een mooi huis hijsen, liefst zo groot mogelijk met een zo hoog mogelijke hypotheek. Dan kon je vervolgens lekker je godsliederlijke gang gaan. Zou daar de oorsprong liggen van de hypotheekrenteaftrek? Een complottheorie is gauw gemaakt…