Naar aanleiding van mijn pamflet over Rijnlanders en Randlijners heb ik veel reacties gekregen, zowel op de site als via email. Ik dank iedereen voor zijn/haar bijdrage en zal hier reageren. Behalve veel steunbetuigingen, waren er ook kritische reacties. Vooral de vraag in hoeverre je “het zachte” geheel moet uitsluiten en of je ook mensen moet uitsluiten, roept discussie op.

In mijn pamflet heb ik “hard Rijnlands” en “zacht Rijnlands” duidelijk gedefinieerd. Hard Rijnlands is geworteld in de klassieke principes van het Rijnlands organiseren. Zacht Rijnlands is dan al het overige, vooral gekenmerkt door een afkeer van duidelijke grondslagen en een voorkeur voor een hedonistische filosofie van vrijheid-blijheid waarbij iedereen vooral zelf mag invullen wat Rijnlands voor hem of haar betekent: ‘als je er maar blij van wordt’. Ik wil nogmaals met nadruk stellen dat iedereen die zich aangetrokken voelt tot het Rijnlandse omdat dat een totaal vrijblijvende filosofie zou zijn die geheel wars is van regels, afspraken of andere vormen van duidelijkheid, bedrogen uitkomt en zijn heil elders moet zoeken. Zacht Rijnlands volgens deze definitie, is de naam ‘Rijnlands’ niet waardig.

Hard en tegelijk zacht?

Het begrip ‘zacht’ leidt tot nogal wat spraakverwarring. In de context van ‘zacht Rijnlands’ is het iets verwerpelijks. In algemene zin hoeft natuurlijk niet alles wat ‘zacht’ is verwerpelijk te zijn. Rob Lommerse haalt het begrip ‘verbinding’ (tussen mensen) aan als voorbeeld van een zachte waarde die van belang kan zijn. Als je zacht definieert als ‘de menselijk kant van de zaak’ dan is er wat mij betreft niets mis met het begrip ‘zacht’.

Ik herhaal nog maar eens de stelling dat je de principes van Rijnlands organiseren heel duidelijk kunt definiëren en afbakenen. Het ‘zachte’ (in de positieve zin van het woord) is slechts in beperkte mate in de definitie opgenomen. Het betreft dan de mens die werkelijk als mens gezien wordt en niet uitsluitend als vervangbaar productiemiddel. Het is vooral in de uitvoering van Rijnlands organiseren dat er vanuit de principes ruimte ontstaat voor invulling naar eigen inzicht door de vakman/vrouw of professional. Het feit dat die ruimte er is, betekent dat er zo nodig ook plaats is voor een aanpak die je eventueel ‘zacht’ zou kunnen noemen.

Smalle of brede definitie van Rijnlands

De Rijnlandse beweging is met nadruk geen tegenbeweging. Weliswaar ontleent de Rijnlandse beweging haar energie voor een deel aan een breed gevoelde afkeer van Angelsaksisch organiseren, maar ze ontleent beslist niet haar grondslagen daaraan. De steeds vaker opduikende afkeer van het Angelsaksische komt weliswaar tot uitdrukking in een waaier van verschillende ideeën en stromingen, maar het Rijnlands gedachtegoed is van huis uit niet de overkoepelende filosofie van al die ideeën.

Het is natuurlijk denkbaar om ‘nieuw Rijlands’ desondanks brutaalweg te definiëren als een overkoepelende ‘zachte’ filosofie die het hele spectrum aan alternatieve, hedonistische en spirituele ideeën omvat. Allereerst lijkt me dat historisch onjuist. Een dergelijke stroming raakt zover van haar wortels verwijderd, dat de naam op geen enkele manier meer recht doet aan de inhoud. Ten tweede denk ik dat het slecht uit zou pakken voor het succes van de beweging. Een te veelomvattende definitie maakt het gedachtegoed voor een kleine groep mensen weliswaar aantrekkelijker, maar zal maken dat de beweging religieuze trekjes krijgt waardoor zij een grote groep potentiële aanhangers van zich vervreemdt. Het Rijnlands model dient vooral te blijven wat het is: een economisch model en een menselijke manier van organiseren. In de landen waarin het Rijnlands model lange tijd ingeburgerd en succesvol was, was het verenigbaar met vrijwel alle dominante politieke stromingen in die landen. Dat is een sterk punt van het Rijnlands model dat we ook in een eigentijdse variant niet verloren moeten laten gaan.

Mensen uitsluiten

Tot slot nog over het uitsluiten van mensen, waarvoor bij sommigen angst leeft. Ik ben van mening dat het in essentie gaat om het uitsluiten van meningen en niet over het uitsluiten van mensen. Maar het is goed om keuzes te durven maken en wat mij betreft is het prima om mensen die duidelijk op verkeerde gronden meelopen, simpelweg eruit te knikkeren. Een afkeer van het uitsluiten van mensen om hun mening vind ik een doorgeschoten vorm van ‘zachtheid’. Binnen de maatschappij als groter geheel en in publieke organisaties is uitsluiting weliswaar verwerpelijk, maar binnen subgroepen met een eigen gedachtegoed of doelstelling, kan het noodzakelijk zijn om stevig te selecteren op meningen.

Enkele voorbeelden. Als ik morgen lid wordt van de vegetariërsbond en vervolgens actie ga voeren voor het serveren van gebakken babyzeehondenvlees op het jaarlijkse congres, dan is het terecht dat ik wegens mijn mening eruit geknikkerd word. Ook wanneer ik probeer het bestuur van de tennisvereniging over te halen om de netten van de banen te verwijderen zodat er eindelijk eens gevoetbald kan worden, treft mij dit lot. Zelfs als ik met de beste bedoelingen probeer om binnen Amnesty International draagvlak te kweken om een deel van het budget te besteden aan de promotie van 16^e eeuwse klassieke muziek, zal men mij vriendelijk verzoeken een eigen clubje op te richten.

Een meer praktische vraag is in hoeverre het ooit werkelijk nodig zal zijn om binnen de Rijnlandse beweging mensen de deur te wijzen. Ondanks dat ik daar persoonlijk absoluut geen moeite mee heb, kan ik me ook vinden in een subtielere aanpak met hetzelfde effect. De Rijnlandse beweging moet haar grondslagen helder uitdragen en met nadruk onder de aandacht brengen van nieuwelingen. Daarmee zal een natuurlijk selectieproces optreden. Wie bij een tennisvereniging binnenstapt in de veronderstelling daar te kunnen voetballen, zal meestal vanzelf vertrekken zodra duidelijk wordt dat daar niets te halen valt. Zolang immers van het begin af aan duidelijk is waar een club voor staat — en wat er buiten de doelstelling valt — volgt de keuze vanzelf. Kortom: we hoeven niet per se mensen de deur wijzen, maar moeten ervoor zorgen dat we dusdanig duidelijk zijn in onze uitgangspunten dat iedereen vanzelf de juiste keuze maakt tussen meedoen of afhaken. Als we dat goed aanpakken, ben ik ervan overtuigd dat er heel veel mensen zullen meedoen. En om de afhakers laat ik geen traan.