‘De visie dat de overheid een bedrijf is, is failliet. De burger is geen klant.’, aldus Herman Tjeenk Willink, vicevoorzitter van de Raad van State. Verder zegt Tjeenk Willink dat “de verhoudingen uit het lood hangen in ‘de democratische driehoek staat, markt, burger’ ”.

Scherper gesteld, is de democratische driehoek waarover Tjeenk Willink spreekt de laatste jaren bijna platgeslagen tot een ‘tweehoek’ staat, markt. De markt zou de bron zijn van alle deugd en welvaart, en daarom moest er steeds meer markt komen, tot in de meest onwaarschijnlijke sectoren als zorg en onderwijs.De staat was de bron van veel kwaad, want per definitie inefficiënt dus die moest juist zo klein mogelijk zijn. De derde hoekpunt van de driehoek ontbrak al helemaal. Want al werd het woord ‘burger’ nog gebruikt, het was feitelijk synoniem geworden voor ‘klant van de overheid’.

In het boek ‘De Lastige Burger’ van voormalig OrganisatieActivist-auteur Steven de Jong (het lezen waard en hier te bestellen) wordt op schokkende wijze duidelijk gemaakt hoe enthousiast veel moderne burgers hun nieuwe rol hebben opgepakt. Ze stellen zich op als veeleisende klant van de overheid (”U moet mijn algemeen belang behartigen!”) , en gebruiken daarbij telkens het argument “ik betaal toch zeker het salaris van die ambtenaren?”. Maar, hoe logisch die redenering oppervlakkig gezien wellicht mag lijken, ze berust op een groot misverstand. Een democratische maatschappij kan alleen functioneren als burgers zich echt als burgers gedragen.  Goed burgerschap gaat niet over rechten, maar juist over plichten. Professor Moerman verdeelt in zijn Rijnland-essay burgers in ‘citoyens’ en ‘bourgeois’. De bourgeois is de verwende consument die zich opstelt als veeleisende klant en vooral oog heeft voor zijn rechten. De citoyen is de burger ‘die zich verantwoordelijk voelt voor de samenleving’.

Nu het inzicht breed doorbreekt, dat de op hol geslagen marktwerking tot rampen leidt, is het de vraag hoe makkelijk het is om terug te gaan. Kun je van jengelende klanten weer verantwoordelijke burgers maken? De WRR duidde al in 2006 een groeiende groep burgers aan als de ‘wrokkige ontevredenen‘.  Het ‘herburgeren’ van deze groep, die wellicht grotendeels samenvalt met de grote groep ontevreden zwevende kiezers, is een van de grote uitdagingen van het komende decennium.