Nederland, ja zelfs de hele wereld bevindt zich in een financiële en economische crisis, naar het schijnt. Die heeft geleid tot de huizencrisis. Sommigen spreken zelfs van een ernstige systeemcrisis. Met het woord ‘systeem’ refereert men wel aan het financiële stelsel van banken die hun oor te veel hebben laten hangen naar aandeelhouders die uit zijn op te korte termijnwinsten. Anderen verwijzen ermee naar het economisch en maatschappelijk stelsel waarbij zeker topbestuurders de teugels van ongebreidelde hebzucht te veel heeft laten vieren, met de bonus als navrant symbool en de crisis als gevolg.

‘Das Prinzip Gier – Warum der Kapitalismus nicht aus seinen Fehlern lernen kann‘, luidde de cover van het Duitse Der Spiegel onlangs. Het ‘systeem’ in ‘de systeemcrisis’ duidt hier zelfs op de hele kapitalistische markteconomie. Wellicht veelzeggender nog is de afbeelding van de uitgeknepen citroen die ook op de cover prijkt. Men lijkt te willen zeggen: ‘We worden door het hebzuchtig systeem uitgeknepen als citroenen’.

Ik ben het eens met Der Spiegel dat het systeem niet leren kan. Per definitie niet, lijkt me. Wij mensen wel. Het systeem is een set van waarden, aannamen, overtuigingen, regels en gedragingen van ons. Wíj zijn het systeem. Wij zijn het die werken in organisaties. Wij zijn het die de bonusstructuur bedacht en gedoogd hebben, wij zijn het die de (te) ingewikkelde financiële producten bedacht of gekocht hebben waarvan we nu menen dat die tot de crisis hebben geleid. De vraag is wat mij betreft dus niet: kan het systeem leren, maar kunnen wij leren (van het systeem in crisis)? Was het systeem er trouwens niet voor ons in plaats van andersom?

Wat mij opvalt in de discussie over de crisis is dat er één vaststaand gegeven lijkt te zijn. De belangrijkste bouwsteen van het systeem: de organisatie. De organisatie en zijn artefacten staan zelf nauwelijks ter discussie. Natuurlijk, er moet volgens velen meer toezicht komen op (commerciële) organisaties. Perverse hebzucht moet beteugeld worden. Zeker, dat soort geluiden hoor je wel. Maar de organisatie an sich? Die moet blijven! We hebben het huis gebouwd van suikerklontjes. Het regent. Nu maar zoetjes gebruiken om het huis weer op te bouwen? Die aanpak lijkt op de situatie waarin een pijnstiller is ingenomen waarvan je hoofdpijn krijgt om vervolgens weer diezelfde pijnstiller in te nemen om de hoofdpijn te bestrijden. Natuurlijk dit keer nemen we de pijnstiller met veel water in, maar het blijft hetzelfde medicijn.

Kan werken niet anders dan in organisaties? Het geloof in organisaties is haast fundamentalistisch: organisaties zijn noodzakelijk en hun exponent ‘leiderschap’ staat al evenzeer in het Heilige Boek van dit geloof. We hebben hoofdpijn gekregen van organisaties en het leiderschap dat daarbij hoorde. We verkeren in crisis. Als oplossing voor deze crisis is daar, jawel… weer de organisatie. We nemen het medicijn echter wel anders in: met ander leiderschap denken we dat we er wel weer uitkomen. Dat het medicijn: organisaties met al zijn bedenksels als leiderschap, hiërarchie, besturing, competentiemanagement, financieel management een crisis op zichzelf vormen, blijft ongehoord.

Toch lijkt er een deel van de samenleving te zijn waarvoor het mens-zijn, het verrichten van werk, het voorzien in levensonderhoud, het gevoel van welzijn en geluk niet noodzakelijkerwijze samenhangt met organisaties. Zij hebben geleerd (los) van het systeem. Hun alternatieven voor de organisatie zijn niet makkelijk te herkennen voor diegenen die oplossingen exclusief zoeken in woorden en geschriften die in organisatie- en managementtaal gesteld zijn om daarmee het organisatiekundige denken tot uitdrukking te brengen. Die taal is juist onderdeel van het systeem in crisis. ‘Anderstaligen’ ontbreken vrijwel volledig in het crisisdebat. Dit terwijl oplossingen zich mogelijk aandienen in een andere, bijvoorbeeld meer menselijke, taal. Daarin is de mens mens en geen human factor. Met taal gaat een bepaalde manier van denken gepaard die andere manieren van denken uitsluit. Voor ander denken is dus andere taal nodig.

Hetzelfde geldt voor de crisis. De organisatie is een essentieel element van de (systeem)crisis. Deze is niet op te lossen in termen ontleend aan de organisatietaal. Wij blijven echter maar in organisatietaal spreken over een oplossing voor de systeemcrisis. Zo blijven alternatieven die ons wellicht uit de systeemcrisis helpen onopgemerkt. Die alternatieven zijn al wel degelijk beschikbaar en blijken in een verrassend menselijke taal gesteld, voor wie het maar wil horen.

Zo publiceerde Edu Feltmann al in 1992: ‘De organisatocratie vergeten’. Hij bepleit het einde van de organisatiedictatuur ten gunste van ‘dat Andere’, dat menselijke. Onlangs verscheen ene Jenna Woginrich die grotendeels zelfvoorzienend leeft. Zij beschrijft dit in haar boek: ‘Made from Scratch – Discovering the Pleasures of a Handmade Life’. Zij heeft geen organisatie nodig om voedsel en lol te produceren. Dat geldt evenmin voor de hoofdpersoon in de vrij recente film ‘Into the Wild’. Hij laat ‘society’ achter zich en trekt de natuur in. Vanuit filosofische hoek is daar Awee Prins die het geweldige boek ‘Over verveling’ schreef. Typisch iets wat niet in het vertoog van de organisatie hoort (maar wel bij het mens-zijn). Immers: in organisaties vervelen wij ons niet! Of toch wel, maar liegen wij daar collectief over in organisaties net zoals bestuurders soms liegen over de financiële staat van de onderneming?

Ook zijn er veel tussenvormen. Daarbij bedient men zich weliswaar geheel of gedeeltelijk van organisatietaal maar voornamelijk als manier om dat Andere, dat ‘menselijke’, uit te drukken. Bij De OrganisatieActivist.nl is dat bijvoorbeeld vaak het geval. Duidt dit er op dat wij ons in een overgangssituatie bevinden van het organisatiekundig denken naar het Andere: het menselijke denken?

Voor mens-zijn is in de organisatie geen plaats. De organisatie biedt slechts plaats aan de ‘verengde’ mens. Die kenmerkt zich door genoemde termen als efficiëntie, resultaatgerichtheid en verantwoordelijkheid. Wat ik bedoel wordt u pas echt duidelijk als u in uw volgende POP-gesprek aan uw baas aangeeft ‘competenties’ als melancholie, twijfel, vervoering en verveling verder te willen ontwikkelen. Dat zijn toch echt normale menselijke eigenschappen. In de ‘persoonlijke ontwikkeling’ van de organisatie horen deze eigenschappen echter niet thuis. ‘Dat is niet effectief..!’

De vermeende crisis heeft ook voordelen. Weliswaar zijn wij volgens Der Spiegel uitgeknepen als citroenen door het systeem. In die zin hebben bijvoorbeeld systeembanken ons knollen voor citroenen verkocht. Of dat zo erg is weet ik niet. Ik heb er, net als Jenna Woginrich, in ieder geval van geleerd dat je ook zelf citroenen kunt verbouwen. Daar heb je geen organisatie voor nodig. Ook huizenprijzen dalen door de crisis. Wellicht zijn ook de heilige huisjes zoals het rotsvaste geloof in de noodzakelijkheid van ‘de organisatie’ aan waardedaling onderhevig.

Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven door Jorrit Stevens.

Bronnen en leestips:

• Boerma, Nanko, ‘De hiërarchie is dood’, In dagblad: Trouw (Letter&Geest), blz. 74-75, 16 mei 2009
• Bos, René ten; ‘Business ethics, accounting and the fear of melancholy’, Organization. Vol. 10, Iss. 2; blz. 267, Londen, Sage Publications Ltd., mei 2003
• Feltmann, Edu; ‘De organisatocratie vergeten’, In: Filosofie in Bedrijf, voorjaar 1992 (4) No. 1
• Ferris, Timothy, ‘The 4-Hour Work Week – Escape 9-5, Live Anywhere, and Join the New Rich’, Crown, april 2007
• Hoorn, Marianne van; ‘Aandacht: bron van verbinding – Verkenningen rond rijker organiseren’, Koninklijke Van Gorcum B.V., mei 2007
• Penn, Sean; [Film] ‘Into the Wild’ (2007), naar gelijknamige boek van Jon Krakauer. (Ook soundtrack van Eddie Vedder (Pearl Jam) is aanrader, JS).
• Prins, Awee; ‘Uit verveling’, Boekencentrum, februari 2007
• Woginrich, Jenna; ‘Made from Scratch – Discovering the Pleasures of a Handmade Life’, Storey Publishing, 2008