01
Nov
Een manager kan niet ook een goed mens zijn
Minister Maria van der Hoeven van Economische Zaken zou onlangs gezegd hebben dat gebrek aan normbesef bij (jonge) managers één van de oorzaken van de huidige kredietcrisis is. De werkgeversorganisaties VNO-NCW, MKB-Nederland en LTO verwijten haar, in een boze brief, dat zij alle managers over een kam scheert. Er zouden zich ook goede mensen onder de managers bevinden. Ik vind dat de minister het inderdaad duidelijker had kunnen zeggen. Mij lijkt namelijk dat een manager per definitie niet tegelijkertijd ook een goed mens kan zijn.
Als een groep mensen in het bos loopt, op zoek naar een verre waterbron, dan is het mogelijk dat iemand in een boom klimt zodat hij de route beter overziet. Als de klimmer vervolgens, vanuit een boomtop, tegen de groep zegt: ‘De kortste route is linksaf’ dan begrijp ik dat. Ik begrijp het ook en vindt het zelfs verstandig als de groep vervolgens bereid is de aanwijzingen van deze ‘leidinggevende’ op te volgen.
Wat ik niet begrijp, is, als deze klimmer of ‘leidinggevende’ vervolgens zegt: ‘En nu weet ik voortaan altijd het beste wat we (jullie) moeten doen, ook als ik niet in een boomtop zit. Vanaf nu zet ik het woord ‘manager’ achter mijn naam en dat betekent dat ik voortaan bepaal wat we (lees: jullie) moeten doen. Vanaf nu ben ik de maat der dingen. Ook als jullie ideeën hebben of handelingen verrichten, bepaal ik of die per saldo goed of slecht zijn.’ Mij verwondert het enerzijds dat groepen mensen (medewerkers) bereid zijn deze constructie te aanvaarden. Anderzijds begrijp ik werkelijk niet wat mensen bezielt om ‘manager’ te worden en dus voor anderen, ook ongevraagd (bemoeizucht!), te bepalen wat goed en slecht is voor hen, hoewel ze dat minstens net zo goed zelf kunnen.
Hierin toont zich wat mij betreft ook dat leidinggeven per definitie vernederend is. ‘Leidinggevende zijn’ betekent dat iemand voor en over anderen bepaalt wat goed is en wat niet. Niet omdat hij nou eenmaal het betere uitzicht (inzicht) heeft maar per definitie omdat hij nu eenmaal manager is. Hij verheft zich daarmee boven andere mensen, soms aangeduid als ‘medewerkers’, die daar doorgaans mee instemmen, zelfs als laatstgenoemden zelf het betere uitzicht (inzicht) hebben. Dat maakt leidinggeven per definitie vernederend.
Managers hebben als taak ervoor te zorgen dat organisatiedoelen bereikt worden. Organisaties zijn gebaseerd op de veronderstelling dat het ‘nu’ nooit goed genoeg is. Nu is wel ‘oké’ maar morgen moet beter zijn. Organisaties en haar grootste pleitbezorgers, de managers, kenmerken zich door een fundamentalistisch vooruitgangsgeloof: als we nou maar doen wat de managers zeggen dan zal morgen beter zijn dan vandaag.
Om organisatiedoelen te bereiken, beschikken managers over middelen waaronder ‘arbeid’ (medewerkers). Die middelen worden ingezet ter bereiking van een hoger doel, namelijk het voortbestaan van de organisatie en het beter, sneller, efficiënter, effectiever, resultaatgerichter, strategischer, tactischer, concurrerender, leidender, professioneler, klantgerichter, transparanter (kortom: meer, beter, anders, sneller) maken van de organisatie. Hoeveel zeggenschap en betrokkenheid zij hun medewerkers ook gunnen, vanuit allerlei goede bedoelingen, de essentie is deze: voor managers zijn medewerkers een middel tot het hogere doel, namelijk de (verbeterde) organisatie. Dat ‘de organisatie’ maar een uiterlijke constructie is en dat het dus gek is om dat abstracte bedenksel als hoogste doel te benoemen en daar mensen als middelen voor in te zetten, krijgt doorgaans nauwelijks aandacht.
Hierin verschillen managers van ‘goede mensen’. Goede mensen zijn waardig en innerlijk beschaafd. Goede mensen beschouwen andere mensen niet als middel tot een hoger doel, maar als ‘doel’ op zich. Misschien bent u zelf wel een goed mens. Stel u eens voor dat u vrijt met uw partner. Een goede menselijke gewoonte, lijkt me. Op dat moment bent u volledig in het ‘hier’ en ‘nu’. Woorden als efficiënter, beter en strategischer komen niet bij u op. Met het ‘daar’ en ‘dan’ bent u niet bezig. U ‘bent’ gewoon en dat is genoeg. Vooruitgangsgeloof is hier helemaal niet nodig. U heeft geen doelen, plannen en meetinstrumenten terwijl u aan het vrijen bent. Meer, beter, anders, sneller zijn doorgaans niet aan de orde.
Dit is volledig anders bij goede managers. Die houden zich juist bezig met zaken die buiten henzelf liggen in het ‘daar’ en ‘dan’: ‘We moeten de markt bewerken’. Goede mensen hebben een innerlijk leven dat zich kenmerkt door woorden als: genieten, vreugdevol, besef van ‘genoeg’, bescheiden, voorzichtig, eerbiedig, bedachtzaam, in rust zijn, vriendschappelijk, compleet, gastvrij, moeiteloos, bescheiden, zorgzaam, raadselachtig, langzaam, wijfelend. Dat is diametraal anders dan waar managers zich mee bezig houden. Het een sluit het ander uit. Goede mensen hebben een besef van ‘genoeg’. Dit is niet te combineren met het vooruitgangsgeloof van managers. Daarom kan, per definitie, een manager niet tegelijkertijd ook een goed mens zijn. Het lijkt me daarom terecht dat de werkgeversorganisaties boos zijn op de minister. De minister moet goede mensen en managers, mijns inziens, inderdaad niet over een kam scheren.
De auteur bedankt Edu Feltmann hartelijk voor de inspiratie.
Door: Jorrit Stevens. Jorrit werkt als senior adviseur bij BMC | Advies & Management. Deze column is op persoonlijke titel geschreven. Jorrit adviseert en coacht managers.
O ja, wij managers hebben het weer gedaan. Lekker makkelijk, altijd maar anderen de schuld geven. Het is geen toeval dat er een kleurling in die boom zit op dat plaatje. Managers zijn de nieuwe negers. Ons mag je discrimineren want wij zijn toch overal de schuld van. Dat plaatje is echt veelzeggend: managers kunnen de boom in volgens meneer Jorrit Stevens.
1 november 2009 om 11:52 pmNou, ik vind het wel een beetje overdreven hoor. Alsof iedereen evenveel weet. Of hetzelfde goed kan. Misschien noemen we degenen die goed in bomen kunnen klimmen wel managers. En de mensen die later de waterput graven zijn ook ergens goed in. En anderen doen weer andere handige dingen onderweg. Een beetje specialiseren kan heus geen kwaad.
2 november 2009 om 6:29 pmVanavond debat op TV over 5 jaar Theo van Gogh. Schoolvoorbeeld van hoe het misgaat als niemand de baas is. Oeverloos debat. Hak op de tak, elkaar doorlopend in de rede vallen. Geen enkel vraagstuk uitgediscussieerd omdat het debat telkens een andere afslag neemt. Dan denk ik: waar is hier de leiding? Wie leidt hier de boel in banen? Leuk al die zelfsturing, maar doe mij hier maar een baas.
3 november 2009 om 12:13 amEn waarom leidinggeven vernederend zou zijn, kan ik echt niet volgen. Wat is dat voor op hol geslagen gelijkheidsdenken? “O jee, als jij mij leiding geeft dan ben je zeker meer dan ik. Dat pik ik niet.” Sommige mensen zijn nu eenmaal ‘meer’, op bepaalde gebieden. Meer ervaren bijvoorbeeld of meer geschoold, of in het bezit van meer overwicht of meer charisma of noem maar op. Een beetje leiding op de juiste momenten kan helemaal geen kwaad. Je moet het alleen niet overdrijven.
Jorrit, ben jij nou zo dom, of ben ik nou zo slim?
3 november 2009 om 12:46 pm@Lenin: nou dat vind ik dan weer onzin dat de ene mens meer is dan de andere. Wat dat betreft heeft Jorrit gelijk. Leidinggeven kan heel vernederd zijn. Mijn baas vindt dat ik te veel fouten maak, terwijl ik wel hartstikke mijn best doe. Dat is vernederend.
3 november 2009 om 2:03 pm@ Dirk 1.
Beste Dirk, wat bedoel je met ‘het’ en ‘gedaan’, als je zegt dat managers ‘het weer gedaan’ hebben? Volgens mij heb ik nergens managers ergens de schuld van gegeven. Wat ik wel zeg, is dat managers niet tegelijkertijd ook goede mensen kunnen zijn. Daarbij beweer ik nergens dat je er naar zou moeten streven om een goed mens te zijn of een goede manager te zijn. Dat moeten mensen uiteraard zelf weten. Overigens versta ik onder ‘manager’ de functie en niet de persoon.
@Dirk 2
Wat vind je zelf van deze vraag? En beantwoort dat ook meteen je eigen vraag?
Zijn er andere categorieën dan ‘dom’ of ‘slim’ te bedenken die dit tot een interessante discussie maken waarin niet een van ons wordt uitgesloten? Bijvoorbeeld: ‘heb jij nou zo’n andere kijk dan ik? Laten we dat ‘andere’ eens onderzoeken. Jij hebt al ‘gelijk’ want vrijwel alle organisaties kennen managers. De discussie wordt misschien leuker als je bereid bent deze ‘andere’ visie te onderzoeken: ‘Goh wat grappig dat hier iemand is die denkt dat management een vergissing is. Waarom denkt hij dat nou?’. Uiteraard ben ik ook geïnteresseerd in jouw visie. Waarom is er zo’n rotsvast geloof dat er overal management moet zijn?
5 november 2009 om 1:15 am@ Claire 1,
Ik ben het roerend met je eens. Gelukkig kan of weet niet iedereen hetzelfde. Mensen kunnen ontmoetingen met ‘de ander’ daarom altijd tot iets bijzonders maken.
Leiding geven betekent dat je voor anderen, ook ongevraagd, bepaalt wat goed is en wat fout is, wat beter kan, althans volgens de maatstaven van de manager . Een waterput graven, in bomen klimmen lijkt me ‘specialistisch vakwerk’. Waarin is een manager volgens jou gespecialiseerd? Wat maakt het legitiem dat deze persoon, ongeacht de situatie, uit hoofde van zijn functie, voor anderen bepaalt wat goed is en wat niet, ook als die anderen het daar niet mee eens zijn?
@ Claire 2
5 november 2009 om 1:17 amJe schrijft: “Leidingeven kan heel vernederend zijn. Mijn baas vindt dat ik te veel fouten maak, terwijl ik hartstikke mijn best doe.” Stel ik draai het perspectief 180 graden dan krijg je zoiets als: “Ik vind dat mijn baas te veel fouten maakt, terwijl hij hartstikke zijn best doet.” Grappig hè? Mag jij je baas beoordelen zoals hij jou? En wat zegt dat over leidinggeven?
@ Lenin
Beste Lenin, dank je voor reactie. Grappig dat je een debat, waarin men elkaar doorlopend in de rede valt, duidt als een gesprek met een gebrek (tekort) aan leiding. Dat lijkt op de logica waarin een patiënt meldt dat hij hoofdpijn heeft en de arts dat diagnosticeert met de zin: ‘Dan heeft u vast een tekort aan Paracetamol in uw bloed’. Mij lijkt veeleer dat er in het TV-gesprek dat jij beschrijft een gebrek is aan het aandachtig luisteren naar elkaar. Overigens duidt jij het gesprek met als kenmerken: ‘hak op de tak’, ‘telkens nieuwe afslagen’ en ‘oeverloos debat’ als een negatief iets. Je zou het ook kunnen zien als: continu verrassende wendingen, creatief, niet te langdradig en vol met bijzondere mededelingen.
Wat vind je trouwens van dit gesprek? Mij valt op dat wij hier niet te maken hebben met een leidinggevende. Toch zijn we prima in staat om dit gesprek te voeren. Volgens mij hebben wij in deze discussie geen behoefte aan een manager die ingrijpt en ons even vertelt hoe het zit met deze discussie. Wat betekent dat voor de noodzakelijkheid van management?
5 november 2009 om 1:19 am@Jorrit
6 november 2009 om 12:03 amJe kunt je wel negatief uitlaten over mensen die leiding geven, maar je kunt het ook omdraaien: misschien zijn sommige mensen niet goed in leiding nemen, oftewel in geleid worden. Dus dan moeten ze daar eens aan werken. En wie zich vernederd voelt, kan ook gewoon besluiten om zich niet meer vernederd te voelen. Vernederd zijn is een keuze.
@Jorrit, degene die hier de leiding heeft ben ik, want ik ben een geboren leider en veel mensen hebben iemand als mij nodig
@Claire, je kunt beter gewoon je werk eens goed gaan doen. Dat vinden je klanten en je collega’s waarschijnlijk ook en je kunt het beter waarderen dat je baas het open en eerlijk zegt dat je er een potje van maakt dan weet je waar je aan toe bent
6 november 2009 om 12:10 am@Jorrit: die verrassende wendingen in een discussie zijn op zich wel prima, maar ik heb dan toch al snel medelijden met de olifant.
7 november 2009 om 2:11 am@Jorrit. Wat ik me nu afvraag is of jouw uitspraken vooral bedoeld zijn om de discussie op te starten. En dat lukt blijkbaar. of dat je echt denkt dat geen leiding altijd en overal de beste oplossing is? MEnsen aan het denken zetten door onverwachte dingen te zeggen en ze uitdagen vind ik super goed. Dat kan heel veel opleveren. Maar je doet dat zo overtuigend dat ik bijna ga denken dat je het allemaal letterlijk meent dat er niemand leiding moet geven want dat dat gemeen is.
En heb je het nieuwe boek van Jaap Peters gelezen? Gaat over het verschil tussen managen en organiseren. Minder extreem dan jou standpunt, maar wel een hele mooie invalshoek. ik kan het je aanbevelen.
7 november 2009 om 11:31 amBeste Charlene (en anderen), om misverstanden te voorkomen: ik denk inderdaad oprecht dat leiderschap, leidinggeven, management of hoe je het ook wil noemen een historische vergissing is en dat het per definitie vernederend en overbodig is. Dat neemt niet weg dat ik het ook leuk vindt om daarover te discussiëren.
Ik ben het in zoverre met Lenin eens dat je tot op zekere hoogte er zelf voor kan kiezen om je vernederd te voelen of bijvoorbeeld om een situatie te lachen. Echter in de door mensen bedachte constructie ‘leidinggeven – leiding ontvangen’ en ‘leiderschap – volgerschap’ is wat mij betreft de vernedering al in de constructie ingebouwd. Dus nog los van of je je daadwerkelijk vernederd ‘voelt’ (een keuze), is management al als constructie vernederend, in die zin dat er altijd een onder- en bovenschikking in zit. Ook maakt het mensen tot ‘middel’ om een ‘hoger (organisatie)doel’ te bereiken in plaats van de mens als (gelijk)waardig wezen of ‘doel’ op zich.
Management is maar een bedenksel van ons mensen. Een mogelijke maar niet noodzakelijke manier om met elkaar om te gaan waaraan we door gewoonte gewend zijn geraakt. Er zijn echter ook andere manieren om met elkaar om te gaan.
Bij lezingen over dit onderwerp valt me telkens op dat er een haast fundamentalistisch geloof in management is. Mensen vinden het ondenkbaar dat er geen leiderschap, management zou zijn. Het is alsof je in de Middeleeuwen zegt: ‘Geloven in God is mogelijk maar niet noodzakelijk’.
7 november 2009 om 2:20 pmUit diep respect voor al die mensen die oprecht proberen zowel een efficiënte manager te zijn als een goed mens, zou ik het willen uitschreeuwen: Jorrit, je hebt gelijk; het is een volstrekt onbereikbaar ideaal. Nastrevenswaardig? Dat mag iedereen voor zich uitmaken. Maar onbereikbaar. Totaal onbereikbaar.
8 november 2009 om 2:30 pmJorrit kent ze waarschijnlijk van dichtbij, zij die het geprobeerd hebben en geëindigd zijn met een knots van een burnout. Of zij die de illusie bijtijds onder ogen hebben gezien en zijn afgehaakt en alsnog een vak zijn gaan leren. Of zij die zweven tussen hoop en wanhoop en zich vertwijfeld onder therapeutische begeleiding hebben gesteld van een managementcoach. Of zij die zich krampachtig vastklampen aan de illusie en afreizen naar goeroes in zalen en stadions en elkaar op heides en op bergtoppen met schelle stem moed inpraten: it’s for the greater good. Al deze mensen verdienen deze discussie. Net als al die andere mensen wier waardigheid wordt geofferd aan de god van de vooruitgang door hiërarchie.
Jorrit, ik beschouw je bijdrage als een uiting van naastenliefde. Laten we stoppen al deze mensen op te offeren voor zoiets eenvoudigs als een coördinatievraagstuk. Hou eens op zeg, we leven in de tijd van internet.
@Jorrit/Harold: OMG, ik dacht steeds dat het om intelligente provocatie ging. Maar ik begin te vermoeden dat jullie dit menen. Even voor de duidelijkheid: gaat het ook bij Harold om elke vorm van leidinggeven? Of alleen om modern ‘management’?
En is iedere vorm van leidinggeven verkeerd? De ervaren vakman en de leerling? De middenstander en de 15-jarige vakkenvuller? Is daarmee iedere gezagsverhouding verkeerd? Hoe zit het met ouder-kind relaties? De voorzitter van de plaatselijke voetbalclub? De leider van het jeugdelftal? Allemaal “evil”? Is elke vorm van gezag of hierarchie volgens jullie kwaadaardig? Ook de politie? Parkeerwachters? Concierges? Schoolmeesters op de basisschool? Docenten in het volwassenonderwijs? Louis van Gaal? Foppe de Haan? Stewards in het stadion? Scheidsrechters met hun gele en rode kaarten, ook vernederend? Hoe zit het met door groepen zelf gekozen leiders? Impliciet gekozen leiders die het voortouw nemen terwijl de groep dat wel handig vindt? Allemaal vernederend?
Of is het criterium dat er geld mee gemoeid is? Of moet er een arbeidsrelatie zijn? En hoe zit het dan met de ZZP-er die zich verhuurt, maar uit geldnood moet dansen naar de pijpen van zijn opdrachtgever? Is iedere machtsverhouding dan vernederend, of alleen als er een echt arbeidscontract is? Moeten we de regering afschaffen en de gemeenteraad en de burgemeester naar huis sturen? Of zijn er toch nog uitzonderingen?
Zit er werkelijk een samenhangend alternatief achter de totale afkeer van elke vorm van leidinggeven? En ligt het aan mij als ik “we leven toch in de tijd van internet” niet meteen kan plaatsen als simpel alternatief voor alle situaties waar leidinggeven momenteel de gangbare aanpak is?
Hoe meer vragen ik opschrijf, hoe meer ik het gevoel krijg dat ik voor de gek gehouden wordt en dat jullie me straks uitlachen dat ik serieus op jullie opmerkingen in ben gegaan. Maar goed, dat moet dan maar.
8 november 2009 om 11:12 pm@Jorrit Jammer ik hoopte dat je geen weirdo was. Vond je stukjes wel vet verfrissend. Nu niet meer
8 november 2009 om 11:54 pm@Charlene: Goh, jammer, ik kom juist net lekker op stoom. Volgens mij ben ik mijn horizon aan het verbreden.
@Allen: Wie helpt me met het volgende?
Dit is een kort verhaal over ‘hij’, ‘zij’ en ‘ik’. Hij organiseert feesten, zij werkt voor hem en ik ben gevraagd hem te helpen dat voor elkaar te krijgen.
Hij zegt: Ze werkt niet goed.
Ik zeg: Ik zie een meisje die aandacht wil.
Hij zegt: Ik heb geen tijd en bovendien heb ik het al een paar keer uitgelegd.
Zij zegt: hij zegt telkens niet goed genoeg wat ik moet doen. Ik snap het niet.
Ik zeg: Ga eens met haar praten. Ze vindt je niet duidelijk.
Hij zegt: Kun jij dan niet met haar gaan praten. De vorige keer snapte ze het daarna ook beter.
Ik zeg: Nee, ze wil JOU spreken! En bovendien moet je een aantal dingen niet uitbesteden, zoals aandacht geven!
In het licht van de bovenstaande discussie, wie helpt me met het volgende:
9 november 2009 om 10:45 amIk ben ‘voor’ haar. Maar waarom?
Vind ik dat ‘meneer’ maar eens leiding moet gaan geven?
Laat ik me in de luren leggen door haar ‘aangeleerde hulpeloosheid’?
Wil ik de verantwoordelijkheid niet (meer) dragen? Waarom vind ik dat ik als externe geen verantwoordelijkheid heb in aandacht geven en leg ik dat bij hem?
Wat zegt dit over mijn beeld van leidinggeven en leiderschap?
Ik ben voor ‘haar’, ingehuurd door hem, en ze luisteren niet, ze doen gewoon niet wat IK wil.
Jorrit, dit kan toch niet de bedoeling zijn. Maar wat dan wel?
Beste Jorrit,
9 november 2009 om 12:21 pmVolgens mij bewijzen de reacties van managers op jouw bijdrage, dat je precies de spijker op zijn kop slaat!
Managers zouden eens open moeten staan voor feedback, sterker nog: feedback en beoordeling van managers moet verplicht worden. In de welzijnswereld bijv. spelen zich complete drama s af omdat managers en leidinggevenden het altijd zo goed menen te weten. Luisteren naar werknemers vinden ze meestal erg lastig en die moeten uiteindelijk ook de mond gesnoerd worden. Managers zijn daarin niet alleen schuldig hoor, maar ook het systeem waarin ze moeten functioneren. Maar ja ze willen zo graag die baan hebben en het betaald beter…
Je hebt managers en managers…Leiding geven is trouwens iets anders. Mijn ervaring is dat mensen (ook hoogopgeleiden) graag weten welke kant het op gaat en liefst bij de gedachtenvorming maar zeker bij de vertaling naar het eigen werk betrokken zijn. Een slimme leidinggevende kent zijn/haar mensen en weet wanneer weinig tot geen sturing (maar wel reflecteren, want iedereen vindt het leuk om te horen dat je het goed doet) nodig is en wanneer striktere afspraken gelden (totdat het niet meer nodig blijkt). Een leidinggevende weet zeker niet per definitie meer, zeker niet als het om professionals gaat. Zijn er zoveel leidinggevenden nodig? Ik denk dat het zeker met minder kan. Zolang er maar zicht is op ieders output en kwaliteit..Ik ben ooit begonnen als docent aan een HEAO, daar maakte je zelf de dienst uit met een paar vakbroeders en zusters. Er was amper leiding, wel management dat zich bezig hield met de organisatie, landelijke afspraken, tentamenorganisatie, etc. Later kwam er hoe langer hoe meer ‘greep’ vanuit dat zelfde management (waar ik later zelf onderdeel van werd) op de docenten. Was dat goed? Ja en nee. De organisatie kon beter, de gerichtheid kon beter maar de docentauthoriteit (vakinhoudelijk) werd ook aangetast en dat was niet goed. Ik vind ook, daar heb ik altijd voor gepleit, dat beoordeling van het functioneren wederzijds moet zijn.
9 november 2009 om 1:46 pm@Mark: Als je over dit gevalletje moet nadenken, is het tijd om een baan te zoeken waarin je wel weet waar je mee bezig bent.
9 november 2009 om 2:02 pm@Jorrit.
10 november 2009 om 10:09 pmHoe kan je managers adviseren en vooral coachen als dit jou gedachtegoed is. Waarom steek je je tijd in mensen waarvan je vindt dat ze per definitie fout zijn. Zelf ben ik geen managers, ik heb er wel veel gehad en bij sommigen voel je je inderdaad direct vernedert, bij anderen voel je je partner. Mijnidee is dat erg afhankelijk is van de persoon (en een klein beetje van de situatie).