Die oude reflex bestaat uit het beheersen van de processen. De financiën vormen het hart van de onderneming. Meer controle, bezuinigingen in het primaire proces etc. Het is de veiligheid van het bekende. Maar past dit nog wel in deze tijd? Het is de grootste tijd voor de uitdaging.

Wellicht oude wijn in nieuwe zakken. Maar toch noodzakelijk om als sector de grote uitdaging aan te gaan. En hierbij zijn zowel werkgevers als vakbonden voor nodig. Zij moeten niet langer als tegenstanders maar als medestanders optreden.

De collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO’s) zijn onderhand dikke boekwerken geworden waarin alles tot de figuurlijke 6 cijfers achter de komma  geregeld is. Dit heeft een cultuur van “zorgen voor” gecreëerd. Een verlengstuk van de verzorgingsstaat.

In deze tijd van flexibiliteit en maatwerk past dat niet meer. Maar dit betekent natuurlijk niet een vrijbrief voor bestuurders om nu alles af te schaffen. Integendeel de uitdaging bestaat uit het vinden van een nieuwe balans. Zorgen DAT in plaats van zorgen VOOR.

Bij zorgen DAT hoort: vertrouwen, stimuleren, motiveren, waarderen, uitdagen, vrijheid binnen grenzen geven, eigen verantwoordelijkheid krijgen en geven aan medewerkers.
Met Zorgen DAT kan de uitdaging vol vertrouwen worden aangegaan. De uitdaging om met dezelfde beschikbare middelen zowel de kwantiteit als kwaliteit van zorg en dienstverlening op een hoger plan te krijgen. De stormbal kan dan gestreken worden en de vlag in top.

Een paar voorbeelden:
•    afschaffen van de zogenaamde aanrechtsubsidie. Opbrengst of schade? De schade is in ieder geval dat het aantal vrijwilligers terug zal lopen….. bijvoorbeeld op scholen of in andere NOT for profit sectoren. Nu nog dankbaar gebruik makend van mensen die geen of een zeer kleine betaalde baan hebben en bereid zijn vrijwilligers werk te doen. EN dat zijn er veel. Schade veel meer dan de opbrengst.
•    Rekeningrijden: de vervuiler betaald. Natuurlijk. Maar of de overheid helemaal consequent is?  Stel je voor je met net werkzoekende geworden. Krijgt weliswaar WW maar…..je wordt geacht te solliciteren in een straal van 50 – 60 km (reistijd een  tot anderhalf uur). En het openbaar vervoer is zeker niet toereikend om de beoogde flexibiliteit te bereiken. De rekening is dan wel erg hoog.

Maar zijn er wel mogelijkheden om het anders te doen?
Natuurlijk. De tijd is echt rijp voor duurzame oplossingen. Ondernemerschap, eigen verantwoordelijkheid, solidariteit en een rol van een overheid die past in de 21e eeuw. Namelijk op gepaste afstand betrokken zijn bij een samenleving die niet betutteld wenst te worden maar die door de overheid als klant wordt gezien. De burger betaalt immers voor de dienstverlening van de overheid.

Als de overheid een twee sporenbeleid gaat voeren gebaseerd op duurzaamheid komt het helemaal goed.
•    het zelf reinigend vermogen van de overheid.. wat is onze toegevoegde waarde als overheid voor deze samenleving?
•    Hoe kunnen wij als overheid zorgdragen dat de samenleving in staat is, wordt en blijft om duurzaam om te gaan met de schaarse middelen.

Het effect? Oplossingen die congruent zijn. Minder overbodige regels, de burger die serieus genomen wordt en bovenal een samenleving die niet gemaakt is door de overheid maar die van ons zelf is geworden. Stop met de vervreemding.
En met het zelf reinigend vermogen van de samenleving worden uitwassen van uitbuiting misbruik etc. voorkomen (en zonodig gecorrigeerd).  De techniek (zoals de hedendaagse communicatiemiddelen) heeft ons al een handje geholpen. Nu zijn wij aan zet voor het vervolg.

Loze kreten uit het recente verleden als waarden en normen werden en worden zo gepareerd door de onprofessionele wijze van werken door politici.
De ongemakkelijke samenleving die uit haar voegen barst en toe is aan een grondige schoonmaak. Een schoonmaak van alle verdraaide feiten en andere onhebbelijkheden die door een select gezelschap zijn veroorzaakt. Ik noem er een paar die de waanzin van deze tijd aangeven
De laatste (massa) ontslagen zijn nog niet gevallen of de bonussen worden alweer opgeschroefd. De managers hebben wat afgeleden. En ze zorgen zo goed voor hun bedrijf! Een bonus is dan wel op zijn plaats (?)
Of wat denk je van het leveren van een wanprestatie die beloond wordt met een vorstelijk salaris. Overmacht en heel vervelend maar we houden ons aan de gemaakte afspraken (bijvoorbeeld automatisering politie noord en oost Nederland)
Of de DSB. Dit krijgt natuurlijk nog een staartje. Maar alle verantwoordelijken hebben hun strategie al bedacht en wassen hun handen in de vermeende onschuld. De echte waarheid zal zeker boven komen. Maar niet in deze ongemakkelijke samenleving.

Er zijn voorbeelden te over waarin mensen die deel uit willen maken van de samenleving zich uitermate ongemakkelijk voelen. De controle neemt toe van en door de overheid.  Maar de veiligheid neemt af.
De wet en regelgeving maken van de betrokken burger een ijskoud nummer. Immers zonder BSN kun en ben je niets meer. En mag je niets meer. Dat je een naam hebt …ach dat is voor de vorm. En de verantwoordelijken in ons land nemen geen verantwoordelijkheid.

Deze ongemakkelijke samenleving is van deze tijd. Maar het einde is in zicht. De problemen nemen toe. Mensen worden ontevredener. Maar ook rechtvaardigheid is een belangrijke peiler. En dan kan het verleden ons ook erg veel leren. Medewerkers die trots op hun bedrijf waren en zich betrokken voelden. Een bijna uitgestorven verschijnsel uit een ver verleden. Want hoezo ben je betrokken bij een bedrijf als je niet weet of je morgen nog terug mag komen?  Onder de noemer preventief ruimen voor behoud van salaris van de directie.

Terug naar solidariteit, betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid. Een balans die een wankel evenwicht kent maar die recht doet  aan ieder individu. En die ruimte biedt deze ongemakkelijke samenleving op dit moment helaas niet. Maar alle seinen staan op groen voor een grondige schoonmaak.

De provincie Gelderland heeft het openbaarvervoer via een openbare aanbesteding opnieuw aan diverse maatschappijen toegekend.  In de Achterhoek, de bakermat van Syntus is er ophef ontstaan omdat niet Syntus maar Arriva de concessie heeft gekregen. Arriva is van oorsprong een Engels bedrijf en Syntus heeft de roots in de Achterhoek liggen.
Een regionale krant, de Gelderlander, besteed in de Achterhoek editie hier veel aandacht aan. Er is vanuit de bevolking veel weerstand ontstaan tegen de beslissing van de provincie. In de praktijk blijkt dat Syntus op een bijzondere manier het openbaar vervoer in de Achterhoek heeft gestimuleerd en nieuw leven heeft ingeblazen. Gevolg enorme groei.  Ook de meeste passagiers zijn tevreden. De diverse vormen van openbaar vervoer zijn goed op elkaar afgestemd. De klanten zijn positief.  De provincie bepaalt anders.

in een interview komt de aap uit de mouw. De directeur van Arriva zegt in een interview dat gepubliceerd is op 5 januari 2010 in genoemde editie:  “Arriva heeft de wettelijke verplichting om het personeel van Syntus over te nemen. Dat is een ‘hele slechte maatregel’, aldus de directeur van Arriva. “Het zorgt  ervoor dat de kans om betrokkenheid tussen bedrijf en personeel te creëren ernstig wordt bemoeilijkt, want de mening van een gemiddelde chauffeur over het winnen of verliezen van een aanbesteding  gaat niet veel verder dan ‘wat maakt mij het uit, ik behoud toch mijn werk’.”
In een toelichting zegt deze man dat dit niet geld voor het Syntus personeel.

De vraag die gesteld kan worden is of deze directeur wel bijzonder betrokken is bij zijn medewerkers en bedrijf. Immers in deze wereld is met geld alles om-, ver- en koopbaar. Wat is het salaris van de directeur om deze uitspraak te doen? Met andere woorden is hier sprake van betaalde liefde?

De zorg klaagt steen en been over personeelsgebrek. Steeds meer mensen keren de zorg de rug toe. Gewoon ziek worden ze van alle regelgeving. De laatste jaren zijn er, bijvoorbeeld in de thuiszorg, allerlei kleine zorgbedrijven ontstaan die inspeelden op de behoefte aan kleinschaligheid, kwaliteit van zorg en dienstverlening etc.Ogenschijnlijk een mooie ontwikkeling. De overheid, zowel de landelijke als de lokale, wringt zich in de handen want het kan allemaal goedkoper. En hiermee begeeft zich de overheid op het hellend vlak. Want er wordt minder gekeken naar de inhoud en kwaliteit van de prestatie maar puur naar de kosten. Dat de burger sommige zaken niet begrijpt of aan haar lot wordt overgelaten is duidelijk geworden met de aanbesteding WMO. Terwijl organisaties haar medewerkers moesten informeren over de gevolgen van de aanbesteding wisten de burgers nog van niets. Maar ja deze burgers worden dan ook niet gezien als klant. Welnee. En dat een aantal burgers hier letterlijk ziek van wordt deert blijkbaar niemand. Verschuilend achter zelf gemaakte wet en regelgeving krijgt de burger geen informatie.

Het is dezelfde overheid die organisaties op de vingers tikt indien niet gewerkt wordt volgens wet en regelgeving. Medewerkers worden hier ook gewoon ziek van. Want de lijst van gestelde eisen door de overheid aan zorgorganisaties wordt alleen maar groter. En maar roepen dat er minder regels komen en minder betutteling.

Oh ja.. nog zo’n mooi voorbeeld… elke zorg instelling moet een compleet draaiboek hebben voor de grieppandemie. Kost heel wat uurtjes… Inspectie controleert…..

Om ziek van te worden.
De ongeloofwaardigheid van de overheid wordt hiermee steeds duidelijker. Wijzend naar de ander wat geregeld moet worden. Maar zelf naar eigen inzichten handelen zonder verantwoording af te leggen naar de klant, de burger.Voorbeelden te over. Misschien is de pandemie de Nederlandse overheid.

Onder de noemer de zorg wordt onbetaalbaar hebben diverse gemeenten aangegrepen om tijdens de aanbesteding voornamelijk naar de kostprijs per uur te kijken. Gevolg de goedkoopste wint. Maar of dat tevens de beste is, is de vraag.

De medewerker die al jaren bepaalde hulp verleende wordt geconfronteerd met een ontslag. Natuurlijk mogen ze in dienst komen van een andere werkgever. Maar tegen mindere arbeidsvoorwaarden. Immers er moet ergens geld verdiend worden. De cliënt speelt in dit verhaal geen rol. Want de informatieverstrekking aan de cliënt blijft achterwege. We zouden de cliënt eens betrekken bij zo’n belangrijke besluitvorming …
Er is een escape en dat is het aanvragen van een Persoonsgebonden Budget door de cliënt. Maar gezien alle regelgeving lijkt dit voor velen niet echt haalbaar.
En zo ontstaat de situatie dat medewerkers na jarenlange trouwe dienst op 31 december 2009 buiten de wil van betrokkenen de “relatie wordt verbroken”. Het is dan wel heel bijzonder dat dezelfde gemeenten erg veel geld pompen om mensen die kansarm zijn op de arbeidsmarkt aan een baan te helpen.

Weet de afdeling financiën wel wat de afdeling zorg en welzijn of sociale doen? De komende tijd zal de WMO voor velen een zorg meer worden in plaats van minder.
Het is een schrale troost dat er ook (grote) gemeenten zijn die waarde hechten aan kwaliteit. Zij kiezen voor een balans tussen kwaliteit en kosten. Gevolg: een hele zorg minder voor alle betrokkenen.

Het betreurenswaardige van deze maatregel is dat de kans erg groot is dat een grote groep mensen (alfahulpen) de zorg (de cliënt) de rug zullen toekeren. Zij willen geen bemoeienis van een organisatie en willen zelf de regelcapaciteit zo groot mogelijk houden: samen met de cliënt afstemmen en regelen.
In de nieuwe situatie moet de thuiszorgorganisatie verantwoording afleggen aan allerlei instanties. En dus volgt er snel een betutteling, onder de noemer ‘meten is weten’.

De cliënt en de alfahulpen hebben hier niet om gevraagd. Zij zijn ook niet gehoord. Maar helaas: de praktijk zal uitwijzen dat deze maatregel slechts ten dele voldoet. Namelijk aan de wensen van de regelmakers. En zo wordt er weer een stukje vakmanschap bij een grote groep mensen weggenomen.

Een luisterend oor bij de cliënten en de alfahulpen had veel nuttige informatie kunnen opleveren. Informatie die zeker van invloed zou zijn geweest op de uiteindelijke besluitvorming. Maar deze kans is niet benut. En zo draagt de overheid bij aan een betutteling die het vakmanschap de das om doet.

Wat wel relatief nieuw is, is het fenomeen marktwerking in de zorg. Zorginstellingen moeten meer ondernemend worden en zelf zorgdragen voor de financiën. En dit is een heel bijzonder iets. Immers marktwerking suggereert dat er sprake is van schommeling tussen vraag en aanbod. Maar ook van keuzevrijheid van de consument etcetera. Is dit in de zorg ook aan de orde? Het antwoordt is ontkennend. Niet alleen de consument maakt een keuze maar de medicus.

Een voorbeeld: stel een ziekenhuis wil een nieuw röntgenapparaat kopen. Er is een berekening gemaakt wanneer tot aanschaf overgegaan kan worden. In dit geval indien er gemiddeld 30 patiënten per week er gebruik van maken.  Hoe verleidelijk is het nu om te zorgdragen dat dit quotum wordt gehaald?  Een hulpmiddel ligt op de planken namelijk een “goed beoordelingssysteem”. Flexibel belonen of bonussen…er rust niet langer taboe op deze ontwikkelingen. En worden (para)medici, verpleegkundigen etc. in de nabije toekomst geworven op te leveren “output” ?

Hoewel het over zorg gaat heeft de HRM afdeling er ook mee te maken. De ethiek van de zorg, de integriteit van de medewerkers. Kwantiteit of kwaliteit? Het zijn essentiële vraagstukken die de komende tijd aan allerlei verleidingen worden blootgesteld. En de patiënt? Die mag het allemaal ondergaan. En zo blijft het de vraag of marktwerking in de zorg tot een crises zal leiden, lijkend op de bankensector.

De eerste ronde leverde veelal verliezers op. De instellingen die te laag geboden hadden (dreigende faillissementen) en de klant omdat de kwaliteit van dienstverlening achteruit holde (inspectie meldt nu diverse misstanden). En slot de gemeentelijke overheden die bedrogen uitgekomen zijn omdat ze merkten dat marktwerking in de zorg niet echt werkt en gewerkt heeft. Natuurlijk wordt de schijn hoog gehouden maar dat hoort bij het spel.
In economisch slechte tijden zien diverse gemeenten een ultieme mogelijkheid om aan de WMO geld te verdienen. De laagste inschrijver maakt de grootste kans op een gunning. En wie draagt de lasten? Niet de gemeente maar de ‘zorgvrager’ en de medewerkers, werkzaam bij een organisatie. Zouden deze gemeenten het (n)ooit leren?

De landelijke overheid heeft ook iets bedacht. Het fenomeen alfahulpen is niet meer van deze tijd. In de thuiszorg wordt nog veel gewerkt met zogenaamde alfahulpen. Eigenlijk kleine zelfstandigen die huishoudelijk werk verrichten. De constructie lijkt aan haar eigen succes ten onder te gaan. Immers de kracht ligt in het gegeven dat er veel vrijheid en zelfstandigheid bestaat voor beide partijen om afspraken te maken over bijvoorbeeld tijdstip dienstverlening.

Er zijn nog steeds veel mensen die als alfahulp willen werken. Vrijheid en zelfstandigheid zijn voor hen belangrijke items. Het feit dat de overheid momenteel extra geld beschikbaar stelt om de alfahulpen in dienst te nemen zegt ook veel. Want zouden de voordelen wel opwegen tegen de nadelen?

Immers, eenmaal in dienst van een werkgever moet de alfahulp zich houden aan allerlei regels (organisatie en CAO) en wetgeving (overheid). En dat is iets wat de meeste alfahulpen juist niet willen. En thuiszorginstellingen zullen zoeken naar de mazen in de wet. Hoe dit uitpakt is de vraag.

Het idee, de theorie, is goed (sociale zekerheid voor alle werkenden) maar de uitvoering, de praktijk, krijgt een onvoldoende. Zal de overheid het nog (n)ooit leren?

Het is deze reclame waar ik opeens aan moest denken toen ik gisteren een artikel in de Volkskrant las met als thema “waartoe is een concern op aard”? Het gaat in dit artikel over een boek geschreven door D. Kalff met als titel ‘Modern Kapitalisme’.

Even wordt de collectieve sector aangestipt. Letterlijk geciteerd:

“Het ergste vindt Kalff dat de Amerikaanse wijze van bedrijfsvoering ook diep in de collectieve sector is doorgedrongen. ‘Meten is weten, is de trend. Maar men weet niet dat de toegepaste methodes ooit ontworpen zijn om derderangs managers in toom te houden…” Er wordt een voorbeeld over een hospice aangehaald. Een heel herkenbaar praktijkvoorbeeld. Niet de zorgvrager, klant, staat centraal maar de efficiency. Met alle gevolgen van dien. En het meest bijzondere is dat de klant geen keuze heeft en het daarom als heel normaal beschouwd. Immers het zal wel niet anders kunnen.

Het artikel wordt beëindigd met een citaat van Kalff:

“ ‘een hospice moet net als elk bedrijf en elke overheidsinstelling zijn professionals vertrouwen. Er is geen andere weg. We moeten weer uitgaan van de oude ambachtsman die voldoening put uit het feit dat hij wat hij doet goed doet”.

De mate van herkenning is erg groot. Neem nu die grote zorgconglomeraten. De vraag die nooit meer beantwoord zal worden is de echte reden. Immers een voor een vallen de grote zorginstellingen om. In plaats van centraliseren en uithollen van het vakmanschap is er sprake van decentralisatie en kleinschaligheid. Maar de decentralisatie gaat wel gepaard met veel overlast. Want het overtollige vet gecreëerd ten tijde van de centralisatie moet er eerst af. Hierbij speelt ook de overheid een grote rol. Wet en regelgeving tot in detail beschreven werkt absoluut niet stimulerend voor een vakman. En dit geld voor alle sectoren, ook de collectieve sector. Zolang dat niet is gebeurd zal het vakmanschap in de kiem gesmoord worden.

De ING

In het kort komt het er op neer dat deze topman vertelde dat ING anders met haar klanten wil omgaan. Als een klant belt dan zal de telefoon weer worden opgenomen en zal de klant weer echt te oord gestaan worden. Niet de aandeelhouders maar de klanten zouden weer leidend moeten zijn. Je zou denken dat dit een verzinsel is maar niets is minder waar. Je vraagt je toch af wat al die medewerkers van instructie hebben gekregen bij de ING? Maar het is zeker niet alleen de ING.  Maar het feest der (h)erkenning is wat mij betreft erg groot.

De zorg

Ook in de zorg gebeuren fascinerende dingen die nu zichtbaar en bespreekbaar worden en zijn. Enkele grote zorginstellingen zijn na talloze fusies onbestuurbaar geworden. En zijn failliet of op sterven na dood. Een reden is dat de top het zicht kwijt was op wat er  op de werkvloer gebeurde. En de werkvloer voelde zich niet verbonden met de organisatie. Het speeltje van bestuurders (opvallen, groter en macht) is uitgewerkt.

Fusies werken niet. Schaalvergroting leidt immers erg vaak tot beheersproblemen waardoor er juist meer mensen nodig zijn dan gedacht. En mede dankzij de huidige economische situatie krijgen we deze doodlopende weg zichtbaar. En nog belangrijker het wordt bespreekbaar.

HRM afdeling

In grote organisaties zijn er HRM afdelingen die in toenemende mate te maken krijgen met specialistische functies. En om het beheersbaar te maken en te houden worden weer mensen aangesteld die dit probleem moeten ondervangen. En vergeten wordt de klant. De klant zit namelijk niet te wachten op steeds een aparte functionaris voor deelprobleem. Een functionaris voor opleidingen, werving en selectie arbo etc. Het gevolg is dat er uitgeholde functies ontstaan. Immers de functionaris in kwestie is slechts op een deelterrein bekent met de materie.

En wat hier zichtbaar wordt is al langer zichtbaar in de directe zorg. Niet de klant staat centraal maar het beheersen van vraag en aanbod waarbij doelmatigheid voorop staat.

Een voorbeeld:

Dienstroosters zijn belangrijk. Wanneer werkt wie en waar etc. Door de grootschalige instellingen ontstonden beheersproblenen. Verantwoordelijkheden werden medewerkers ontnomen. Ziedaar de functie roosteraar werd in het leven geroepen. Maar de klant was hier niet bij gebaat. De klant wil goede en herkenbare zorg. “Geen 10 verschillende gezichten per week”.

Tot slot

Het is in dit kader goed te zien dat de panelen langzaam maar zeker aan het verschuiven zijn, van grootschalig naar kleinschalig. Van specialist naar allround. En van beheersing naar ruimte. En wellicht dat hiermee ook een antwoord is gegeven op de vraag of deze crisis ook voordelen heeft. In mijn optiek biedt het huidig economisch perspectief vele kansen om een nieuwe weg in te slaan die past bij duurzaamheid voor mens en haar leefomgeving. Maar deze groei gaat wel gepaard met pijn. En dat is de keerzijde van deze crisis. De prijs is hoog als je zonder betaald werk komt te zitten.

Waar zal dit toe leiden? Is hier een voedingsbodem aanwezig voor een opstand van medewerkers? Zijn alleen cijfers leidend? Blijkbaar dringt het nog steeds niet door dat deze crises ons allemaal treft of zal treffen. Iedereen heeft er mee te maken. Deze crises geeft een enorme kans om het anders, duurzamer, te doen dan voorheen. Maar blijkbaar proberen enkelen nog steeds bepalend te zijn voor velen. De gevolgen van genomen besluiten kunnen enorm zijn. HR afdelingen in grote organisaties hebben juist nu een voorbeeldfunctie. Hoe het anders kan en moet.
En dan is het opvallend dat uit recent onderzoek* blijkt dat de HR manager in slechts 30% van de gevallen meebeslissen over gedwongen ontslagen, mutaties (of vergelijkbaar). Kortom juist de afdeling die een toegevoegde waarde heeft of zou kunnen hebben, wordt buitenspel gezet.
En weer roept dat de vraag op waar staat de HR afdeling? Leidend of volgend? Indien volgend dan is de rol van de HR afdeling voorlopig uitgespeeld. De ruiming gaat ongegeneerd verder. Leidend kan alleen als er sprake is van een visie. Een visie op personeel en organisatie. Dit biedt dan het fundament voor het aandragen van alternatieven voor de definitieve beslissers. De alternatieven zullen er toe bijdragen dat een organisatie zichzelf kan versterken voor de toekomst waarin schaarste van medewerkers het grootste probleem zal zijn. Maar of een HR afdeling zonder visie dit nog zal meemaken is de vraag.

* Onderzoek gedaan door SHL Groep, bron p&o actueel