Nu is dit nogal onschuldig. Erger wordt het als die onnadenkendheid een economische crisis kan veroorzaken. Wetenschappelijk onderzoek heeft keer op keer uitgewezen dat de beurskoersen een volstrekt willekeurig patroon volgen.  Het enige dat duidelijk is, is dat op lange termijn, meer dan 10 jaar, de koersen stijgen. Eenvoudig als gevolg van economische groei en inflatie. Een stijging van vandaag zegt niets over morgen. Maar mensen denken van wel: nu zal er wel  weer een ‘correctie’ naar beneden komen, of zal het juist verder stijgen, omdat we nu eenmaal in een opwaartse ‘trend’  zitten. Maar dit is net zo onnadenkend als te menen dat na vijf keer ‘zwart’ bij de roulette het nu wel ‘rood’ zal worden. Die wetenschappelijk kennis over de beurskoersen is natuurlijk voor banken, analisten en financiële adviseurs nogal vervelend. Die zijn gebaat bij dagelijkse handel. Dus houden ze liever de mythe van de voorspelbaarheid in stand.

Ook voetbaluitslagen zijn niet te voorspellen. Maar je kunt natuurlijk wel gokken en dan veel of weinig winnen of verliezen. Ook nogal onschuldig. Maar gokken met beurskoersen is dat niet meer. Helaas vrees ik dat openbare onnadenkendheid ervoor zal zorgen dat we er wel mee doorgaan. Want mensen blijven nu eenmaal orde en patronen zien, ook als die er niet
zijn: het mannetje op de maan.

Wilt u enkele voorbeelden?
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) initieerde vorig jaar een vaccinatieprogramma voor meisjes tegen baarmoederhalskanker. Aan de basis van dit initiatief lagen diverse wetenschappelijke studies ten grondslag. Actiegroepen als ‘Kritisch Prikken’ en ‘Verontruste Ouders’ wisten met een Internetcampagne zoveel onrust te zaaien, dat slechts de helft van de doelgroep kwam opdagen. De verhalen over mogelijke bijwerkingen berustten op geen enkel onderzoek.
Het klimaatrapport van de Verenigde Naties bleek enkele cruciale fouten te bevatten en sommige daarvan zijn ook nog bewust aangebracht. En wat is het effect: zo ongeveer niemand gelooft nog in het broeikaseffect. Wellicht is dat minder door de mens veroorzaakt dan werd beweerd, maar dat het effect er is, kan niemand ontkennen. Dus heel hard zoeken naar wat dan wel de oorzaak is, lijkt mij. Maar nee hoor: milieu is uit.
En nog een voorbeeld: de Mexicaanse griep. De rampscenario’s rond de zomer van vorig jaar lagen voor het oprapen. Zelfs onze regering tuinde er in. In Vrij Nederland verscheen al op 22 augustus 2009 een overzicht van medisch wetenschappelijk onderzoek vanaf 2003, waaronder het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, waarin het nut van griepvaccinaties ernstig wordt betwijfeld. Maar dat lezen we niet en dus paniek.
Gebrek aan kennis is geen bezwaar meer om toch veel mening te hebben. En hoe harder en vaker deze wordt verkondigd, hoe meer dit via allerlei media wordt nageaapt, des temeer lijkt het waar te zijn. Gingen geruchten vroeger als een lopend vuurtje, nu gaan ze dankzij Internet met de snelheid van het licht. En hoe heftiger een mening wordt geuit, hoe geloofwaardiger het klinkt. De authenticiteit van een mening en de grondslagen waarop deze is gevestigd zijn geheel los van elkaar komen te staan. En dit lijkt me tamelijk gevaarlijk voor een samenleving als de onze. Zeker nu dit ook onze politici en regeringsleiders regelmatig overkomt, zoals ik in eerdere columns over economen, marktwerking en wetenschap liet zien.

De filosoof Guy Debord voorspelde al in 1967 dat ‘schijn en invloed van de massamedia een machtige tweede werkelijkheid zouden worden’. Ten koste van zelfstandige oordeelsvorming. Weinig voorspellingen zijn zo goed uitgekomen.
Het einde van het denken. In wat voor werkelijkheid leven wij?

Op de spiegel in dat toilet was een A4-tje geplakt met als titel “Procedure handenreiniging”, met de volgende tekst, die met plaatjes was verduidelijkt:

• Stap 1: Handen nat maken, gebruik zeepdispenser.
• Stap 2: Zeep verdelen, palmen tegen elkaar wrijven, zeep tussen de vingers verspreiden en aan de vingertoppen, met gesloten vingers handpalmen wassen, de duimen en de vingertoppen in de handpalm reinigen. Duur: 30 seconden.
• Stap 3: Spoel met water vanaf de handpalmen de handen schoon.
• Stap 4: Droog de handen, gebruik papieren doekjes, droog handpalm en rug, droog vingers en rond de nagels, sluit de kraan met het doekje.

.
De Procedure handenreiniging is ongetwijfeld opgenomen in het Kwaliteitshandboek ten behoeve van de HKZ-certificering.

De verkleutering zet nu toch echt definitief door.
.

Arme minister Klink! In twee opzichten. Ten eerste arm van denken, omdat hij gelooft in voorspellingen van het CPB. Ten tweede wellicht letterlijk, omdat het gegeven de gebrekkige betrouwbaarheid van de voorspellingen van het CPB (zegt het CPB immers zelf) net zo goed duurder kan uitvallen

Welnu, sinds het NOS Journaal van maandag 18 januari jl. weten we het zeker: “Het vermogen van economen om te voorspellen is niet heel goed”. En wie zei dit letterlijk tegen de Commissie De Wit, die de oorzaken van de economische crisis onderzoekt? Juist ja, de heer Coen Teulings, directeur van het CPB. Inderdaad, die! Ik heb er dus een medestander van jewelste bij gekregen. Het CPB nota bene, dat cijfers en voorspellingen aanlevert, waarop regeerders en politici hun beleid baseren. Cijfers en voorspellingen op basis waarvan onze overheid probeert de toekomst in te richten.

Nu is voorspellen lastig, vooral als het de toekomst betreft, woorden toegeschreven aan Mark Twain. Maar de Commissie De Wit mag wat mij betreft één aanbeveling nu direct al doen: baseer beleid vanaf nu niet langer op voorspellingen van economen. Zij komen niet verder dan het voorspellen van het verleden.

Eerst de economie. Het geloof in de marktwerking voor sectoren als de zorg, het onderwijs, openbaar vervoer en energie. Allemaal zaken waar elke burger toegang toe moet hebben en om die reden ook de ‘nutsectoren’ genoemd. Economen lieten ons ‘geloven’ dat marktwerking in die sectoren beter was voor de prijs-kwaliteitverhouding. Maar ondermeer Piet Moerman, een gepromoveerd economisch wetenschapper, liet in zijn samen met Jaap Jan Brouwer geschreven boek ‘Angelsaksen versus Rijnlanders’ zien, dat er geen enkel goed doortimmerd economisch wetenschappelijk onderzoek bestaat dat aantoont dat marktwerking goed is. Anders gezegd: economie is een seculier geloof geworden. En om die reden staat de wetenschappelijke ontwikkeling van de economie al decennia lang stil. Economen hebben nog steeds geen antwoord op de met de regelmaat van de klok terugkerende crises, hebben geen invloed op het hongervraagstuk in de wereld en kunnen weliswaar achteraf goed analyseren, maar buitengewoon slecht voorspellen. Maar geloven doen we ze wel. Met alle maatschappelijke gevolgen van dien. En heb je als econoom een andere opinie, wél gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, dan word je verketterd of verweten een romanticus te zijn, die geen oog heeft voor de ‘realiteit’, of terug wil naar vroeger.

Dan de klimatologie. Al decennia woedt er binnen die wetenschap een strijd over de vraag of de opwarming van de aarde een kwestie van toenemende CO2-uitstoot is, en dus veroorzaakt door de mens, of dat het om natuurlijke oorzaken gaat. Steevast worden de sceptici van deze CO2-theorie de mond gesnoerd en worden hun onderzoeksbevindingen door wetenschappelijke tijdschriften geweerd. Te onzent overkwam dat Henk Tennekes, in 1995 weggereorganiseerd als directeur Wetenschappelijk Onderzoek van het KNMI. En de Leidse hoogleraar Artur Rörsch spreekt zelfs van wetenschapsfraude. Zeker sinds bekend werd dat wetenschappers van het Engelse Climate Research Unit onderzoeksgegevens over het broeikaseffect overdrijven of gewoonweg hun cijfers niet prijs geven. Rörsch spreekt van een ‘klimaatkerk’, waarin de gelovigen elkaar opjutten. Ook de klimatologie is een seculier geloof geworden en daardoor staan ook in de klimatologie de ontwikkelingen al decennialang stil. Klimatologen hebben nog steeds geen inzicht in hoe orkanen werken, weten weinig van de broeikaseffecten van waterdamp of hoe warmteregulatie werkt in de waterstromen tussen de polen en de tropen. Ook deze wetenschappers kunnen goed achteraf verklaren en slecht voorspellen. Maar geloven doen we ze wel. Met alle maatschappelijke effecten van dien.
Henk Tennekes zei het een paar jaar geleden heel treffend: “Het idee dat wetenschappers zekerheid moeten geven, maakt van de wetenschap een middeleeuwse godsdienst. Zekerheid is voor priesters”. En elke religie heeft zijn fundamentalisten. In de klimaatkerk zijn dat de milieuactivisten. De ‘broeikasongelovigen’ wacht slechts hoon en figuurlijk de brandstapel.

Tijdens het Concilie van Kopenhagen werden de gelovigen het onderling niet eens. Ik weet niet of dat erg is. Wat ik wel waarneem, is dat wetenschappers – en ik noem hier slechts economen en klimatologen – kennelijk niet meer in vrijheid onderzoek mogen doen of mogen publiceren, omdat hypes en politiek de agenda bepalen en de richting van financiering van wetenschappelijk onderzoek sturen. Dat vind ik wél erg!

Uit datzelfde onderzoek bleek echter dat het met het leren van fouten zeker niet erg goed gesteld was. De stelling luidde: “We leren hier veel van onze fouten”. Slechts 54% van de respondenten was het hier (helemaal) mee eens. Nog het minst in non-profit- en overheidsorganisaties. Met als gevolg natuurlijk dat dezelfde fout meer dan eens wordt gemaakt.
Maar ja. We kennen het argument. Toegeven dat je iets fout hebt gedaan, heet steevast ‘gezichtsverlies’. Zelfs de ezel overkomt het niet, maar wij dempen de put nog steeds te laat. In Amsterdam wordt dit wel heel letterlijk genomen.
Alsof het volhouden van fouten ‘gezichtswinst’ is.

Met de redenering van lenen als investering in je toekomst is wat mij betreft niets mis, echt niet. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het vreemd is dat daar niet veel eerder de nadruk op is gelegd, toen het ging om de financiering van het onderwijs. Maar hier nu mee komen als oplossing van het kwaliteitstekort in het onderwijs is nogal merkwaardig. Alsof het probleem de financiering daarvan is. Financiering van de kwaliteitsverbetering kan ook eenvoudig ook uit de huidige begroting van het Ministerie van O&W worden gehaald. Heel eenvoudig zelfs. Want het onderwijs, en zeker het Hoger Onderwijs, besteedt meer dan de helft van de middelen niet aan het primaire proces, maar aan de uit de hand gelopen bureaucratie. Die bovendien leidt tot veel beroepszeer en het beroep er zeker niet aantrekkelijker op maakt.
De VVD laat deze bureaucratie kennelijk liever intact en creëert er nog één bij: een sociaal leenstelsel, met de nodige extra administratieve inspanning gedurende jaren van lenen en terugbetalen, inclusief de daarbij behorende controle en het toezicht daar weer op.

De VVD verschuift zo de aandacht van kwaliteitsverbetering naar de financiering daarvan, terwijl zeer veel tekortkomingen in die kwaliteit direct en indirect worden veroorzaakt door bureaucratie, zowel inhoudelijk als organisatorisch, leidend tot tijdgebrek bij docenten, zich uitend onder meer in te hoge werkdruk. Er zit in die bureaucratie wanstaltig veel menskracht, die nu niet beschikbaar is voor het primaire proces in het onderwijs. Meer geld in het onderwijs steken neemt deze oorzaak van kwaliteitsgebrek niet weg. Ik vrees zelfs: integendeel. Anders gezegd: het geld is niet het probleem, dat is er al, maar het wordt nu verkeerd besteed.
Kom op VVD: investeren in kwaliteit van onderwijs is niet zo ingewikkeld. Dring de overbodige en verstikkende bureaucratie terug. Dat is toch jullie stokpaardje? Haal daarmee een van de belangrijkste oorzaken van kwaliteitsgebrek weg. En steek de vrijgekomen gelden in de kwaliteitsverbetering van het onderwijs. Binnen de portemonnee van Plasterk door herschikking van de middelen, niet uit die van studerenden.

Teun van Aken, Culemborg, 21 september 2009

Zie ook:

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-2/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-3-onder-het-motto-als-je-kwaliteit-gaat-meten-wordt-het-kwantiteit/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-4/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-5-onder-het-motto-vakmanschap-is-meesterschap/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-6/

http://www.organisatieactivist.nl/www/open-brief-aan-minister-plasterk-aflevering-7-onder-het-motto-het-heden-perfectioneren-is-geen-goede-voorbereiding-op-de-toekomst/

Geen zelfstandig denkende mensen met een eigen ethiek: de code zal hen in het gareel houden? Nou daar geloof ik niets, maar dan ook helemaal niets van, noch van het eerste, noch van het laatste. Ik ben erg benieuwd welke wethouder of dijkgraaf op staat en zegt: “Wat ben ik heden blij dat ik eindelijk weet wat goed openbaar bestuur is”. Dat is volgens de zeven punten van de code: openheid, integriteit, participatie, doelgerichtheid en doelmatigheid, legitimiteit, zelfreinigend vermogen en bereidheid zich redelijk te verantwoorden. Maar dit zijn toch selectiecriteria voor bestuurders? Of ben ik nu gek?

Nog gekker wordt het als ik lees dat de code bedoeld is om het vertrouwen tussen de burger en het openbaar bestuur te verbeteren. Een code herstelt geen vertrouwen, fatsoenlijk en adequaat gedrag doet dat.

Dus mevrouw Ter Horst, ga het land besturen, zorg dat de politie haar werk beter kan doen. Dat geeft de burger vertrouwen. Niet dit soort flauwekul.

En niet te vergeten: of de meest voorkomende uitgever in de lijst dezelfde is als de uitgever van de publicatie waarin de lijst wordt gepubliceerd. Volgt u me nog? Terwijl criteria als ‘wetenschappelijk getoetst’ en ‘bijdrage aan nieuwe inzichten’ toch veel relevanter zijn, naar mij dunkt. De krant Manager & Literatuur, die zichzelf het beste boekenblad voor managers noemt, heeft elk jaar de verkiezing van het beste managementboek van dat jaar en werkt met een jury van ‘deskundigen’ die mogen kiezen uit een door de uitgever samengestelde groslijst. Nieuw is nu het initiatief van het tijdschrift Management Team met de uitverkiezing van het beste managementboek ooit (cursivering van mij). Hier mogen de lezers de lijst zelf samenstellen en stemmen. Maar welke criteria zij hanteren blijft nog steeds onhelder. En over die criteria gaat het nooit. 

Daarom heb ik nu een voorstel. Laten we het beste managementboek selecteren op basis van duidelijke criteria. Het onnavolgbare Studentenweekblad Propria Cures bracht mij ooit op het spoor van een alternatieve set criteria. Wat had u gedacht van drijfvermogen in de badkuip, onderzetterkwaliteit of frisbeereikwijdte? Want zegt u nu zelf: dan weet je tenminste op basis waarvan de betreffende top-zoveel tot stand is gekomen en waarom een bepaald boek heeft gewonnen. Kortom, ik stel nu voor om voor managementliteratuur Stuitercapaciteit als criterium te hanteren. Maar dan wel onder onafhankelijk toezicht van een gecertificeerde toezichthouder, die erover waakt dat de van tevoren vastgestelde condities strikt worden nageleefd. 

De hoogte waar vanaf je het boek loodrecht laat vallen, met de kortste zijde naar beneden, op een eikenhouten vloer afkomstig uit een openbare bibliotheek, lijken mij relevante condities. Stel deze hoogte altijd op exact 25 meter. Tel vervolgens bij elkaar op de eerste en de tweede stuiterhoogte in centimeters, en deel dit door het gewicht van het boek in decigrammen. Hoe hoger de uitkomst, hoe hoger het boek staat de in de lijst van beste managementboeken, van een bepaald jaar of van alle tijden. Het grote voordeel: we weten nu exact over welke kwaliteit van die boeken die lijstjes gaan: Stuitercapaciteit. En niet iets anders.