De meeste mensen denken nog dat het ‘allemaal’ wat minder wordt dit jaar. Dat iedereen nu eenmaal moet inleveren. Dat zijn de mensen die nog niet hebben leren #omdenken. Die denken in termen van minder-van-hetzelfde. Maar gelukkig hebben we een premier die weet van #omdenken. Op zijn immer goedlachse en studentikoze manier maakt hij van elke bezuiniging een kwaliteitsimpuls aan de samenleving.

En weet u, Mark heeft gelijk. Dat betuttelen moet maar eens afgelopen zijn. We moeten weer voor onszelf leren opkomen. De regie pakken. De knechtende systemen van ons afschudden. Voor onszelf leren zorgen. Zelf doen tenzij iemand anders het beter kan. Ons bevrijden van die verslaving aangestuurd te willen worden.

Sinds Mark en ik collega’s zijn, heb ik de schier onbedwingbare neiging het met hem eens te zijn. Dat schijnt overigens een normaal menselijk verschijnsel te zijn en ik ga er dan ook vanuit dat het ook andersom werkt. Wetenschappers van het Rensselaer Polytechnisch Instituut hebben dat algoritme (sorry, zo heet zo’n wetmatigheid) afgelopen jaar in een computerprogramma gezet. En wat blijkt? Voor dat #omdenken heb je slechts 10 procent van de populatie nodig. Dus als 10 procent heeft omgedacht, volgt de rest in rap tempo.

Laten we een voorbeeld nemen. Er is een groepje mensen dat vindt dat het afgelopen moet zijn met bevoogdende systemen die in stand worden gehouden met managementlogica. Ze noemen zich bijvoorbeeld organisatieactivist. Dan zijn ze het eerst vooral heel erg met elkaar eens. Vervolgens gaan ze publiceren. Op een website of zo. Mensen die hun columns lezen, denken aanvankelijk: leuk hoor, maar het zal wel. Dan komen ze ineens iemand tegen die hetzelfde onwrikbare geloof heeft als de columnisten. Ze stellen hun mening bij, maar verder gaan we weer over tot de orde van de dag.

Eerst lijkt er dus niks te gebeuren. Tot het omslagpunt wordt bereikt. Dan gaat het als een lopend vuurtje. In de computermodellen van het Rensselaer ligt dat bij 10 procent. In de praktijk wat hoger, maar door web 2.0 kruipt dat percentage steeds dichter naar dat theoretische omslagpunt. En weet u wat? Ik heb toch heel sterk de indruk dat we wat het geloof in de Tayloriaanse ordening, waarin het denken het exclusieve terrein is van een management-elite, door de barrière is gegaan. Binnenkort gelooft niemand daar nog in. Het omslagpunt is echt wel bereikt.

Nu kan het natuurlijk niet zo zijn dat we als samenleving verweesd achterblijven. En daarom is die kwaliteitsimpuls van Mark zo belangrijk! Zelfsturend worden, daar gaat het om. En niet ieder voor zich, maar ieder voor ons allen. Communicatieve zelfsturing, noemde Arnold Cornelis dat. 21ste eeuws Rijnlands, noemen wij dat. Rijnlands 2.0 dus.

Of dat omslagpunt al is bereikt, weet ik niet. In elk geval zijn er nog ontzettend veel mensen die nog niet voor zichzelf kunnen zorgen. Die bijvoorbeeld nog de ruggen van anderen nodig hebben om in hun levensonderhoud te voorzien. Die nog vastzitten in de leiderschapsillusie. Die denken dat zonder hen de hele boel in mekaar lazert. En zolang ze nog een beetje gelijk hebben, zullen ze dat blijven denken.

Dus, beste mensen, laten we 2012 in het teken zetten van de kwaliteitsimpuls aan de samenleving. En de verstokt ouddenkers laten zien hoe het alternatief eruit ziet. En dat het werkt. Beter werkt dat die industriële ordening, die zo op z’n tandvlees loopt.

De onderzoekers van Rensselaer zijn op zoek naar praktijkvoorbeelden. Nu hebben wij die natuurlijk allang, omdat de veranderkundige aanpak van DeLimes precies op dit principe van #omdenken is gestoeld. Maar het wordt pas echt overtuigend als we een heel land kunnen aandragen.

Laten we ophouden met het beschimpen van die oude systemen. Dat werk zit erop. Laten we ons in 2012 blijmoedig en goedlachs bezighouden met kwaliteitsimpulsen! Kwaliteitsimpulsen aan de samenleving!

Gelukkig is het Nieuwjaar. Lachen man.

Wat volgde was een onvervalst staaltje machtspolitiek. Pijnlijk duidelijk werd dat de democratie buiten werking is gesteld en dat dat proces al jaren sluimerend aan de gang was. Met dat ene woordje referendum werden alle patronen ineens duidelijk. Wij zijn de slaaf geworden van een systeem waarop wij geen invloed meer hebben. Die Hydra, waartegen alleen een Ware Held het kan opnemen.

Zo mogelijk nog pijnlijker was de reactie van de zelfverklaarde bewakers van de democratie. Het journaille op radio en TV ontstak terstond in grote verontwaardiging. Of die Papandreou gek geworden was… Zelfs de NRC was dagenlang niet langer op zoek naar de nuance en kopte op de voorpagina over het Grieks debacle. In plaats van pal te staan voor de democratie, liet ook deze redactie zich in eerste instantie overmeesteren door de angst voor het geldmonster.

Wat in een klap duidelijk is geworden door het uitspreken van dat magische woord, is waar deze crisis werkelijk over gaat. Hij gaat over de manier waarop wij onze samenleving hebben geordend. Over het faillissement van onze parlementaire democratie. We worden geregeerd door de financiële sector. Het IMF doet Financiën en de FIFA doet het Ministerie van Brood en Spelen. De journalistiek is de afdeling Communicatie, in menig bedrijf het ministerie van propaganda genoemd.

Jonge, jonge, wat gaat het een klus worden op de boel weer opnieuw op te bouwen. Alle goden en helden van de Olympus zijn niet voldoende. Ik ben er geweest, op de top (niet van Cannes, maar de Olympus), maar er was niemand meer thuis. Dus zullen we het zelf moeten doen. En ook zonder Papandreou, want die heeft – naar het zich nu laat aanzien – zichzelf geofferd op het bord van de veel te ver doorgeslagen kapitalistische ordening. De held.

Hoe leg je dat je kinderen nog uit? Dat wij miljarden en miljarden van het geld dat zij nog moeten gaan verdienen verbranden op het altaar van het ongebreideld kapitalisme en tegelijk tegen een donkere jongen met een Limburgs accent zeggen dat er voor hem niks overblijft vanwege aanzuigende werking. Dat wij dit, verstijfd door een redeloze angst dat we het straks misschien een paar procentjes minder hebben, doen in naam van onze christelijke traditie. Hoe leg je dat nog uit?

Zoonlief luistert intussen allang niet meer. Hij is naar zijn kamer vertrokken om zich te pletter te amuseren met tv, pc, playstation en al dat andere gerief dat de tijd na de industriële revolutie heeft voortgebracht. Geef ‘m eens ongelijk. Jaren geleden ben ik mijn kinderen er al op gaan wijzen dat de kans groot is dat zij het in hun leven materieel nooit meer zo goed zullen hebben als nu. Daar profiteert hij dan maar van. Wat moet-ie anders? Er wordt voor hem beslist. En hij ziet het grote mensen ook doen.

We leven in een tijd die te absurd is voor woorden. Ik heb het geprobeerd met vergelijkingen met het verval van het Romeinse Rijk, met de heksenverbranding en de angst voor eigen ziel, met de absurditeit van het Ancien Regime in de pruikentijd. Die laatste ging er nog wel in, waarschijnlijk vanwege die witte pruiken. Maar het is moeilijk, de werkelijkheid die tot ons komt is te bizar.

Toch koester ik nog steeds dat diepe verlangen mijn kinderen op te voeden tot oppassende burgers. Ik koester geen groter ideaal dan dat zij zich zullen ontwikkelen tot sociale wezens die iets over hebben voor anderen op deze planeet, anderen die het misschien niet zo goed hebben. Ik hoop gewoon dat ze het schoppen tot goed mens.

Maar hoe doe je dat nog, als het tegenovergestelde de norm is geworden? Als iedereen in wie wij ons vertrouwen hebben gesteld, ten prooi is gevallen aan de grootste morele crisis in onze moderne geschiedenis. Heeft iemand nog goede raad?

De crisis op IJsland is iets van het zuiden. Hier in het Noorden hebben ze er wel veel over gehoord, maar het heeft hun leven niet aangetast. Leven op de vulkaan, betekent voortdurend iets maken van de omstandigheden zoals die zich voordoen. Zoals die boer aan de voet van de Eyafjallejokull, u weet wel, die vulkaan die het vliegverkeer in Europa lamlegde. Hij heeft alles op video vastgelegd, ook hoe het overdag pikkedonker werd en een dikke aslaag zijn bedrijf bedolf, waarin hij zijn vee moest achterlaten. Hij bouwde zijn bedrijf weer op, met hulp van voor hem wildvreemde mede-IJslanders, en doet er nu een visitors centre bij waar hij de film vertoont aan toeristen.

Leven op de plof maakt vindingrijk. En doet je niet tanen naar bezit. Dat in tegenstelling tot de IJslanders in en rond Reykjavik. Die tanen zo naar bezit dat ze zijn gaan leven op de pof. Zij menen, net als Nederlanders, dat zij dingen bezitten – zoals een huis. Kun je zomaar denken. Maar als je er met de ogen van een noordeling naar kijkt, is het een vreemd soort windhandel. Je huis wordt er vijf keer zo duur van en je moet er een lening voor afsluiten waarvan de restsom stijgt terwijl je aflost.

Met de visquota is het ook zo gegaan. Die kon je bezitten. Het gevolg was dat erin gehandeld werd en dat een paar mensen zo’n beetje de hele zee konden leegvissen. Nu is men overgestapt op een nieuw systeem. Je mag vissen, maar dat recht wordt nooit je eigendom. Hoe kan het ook, een vis bezitten die je nog moet vangen…

Leven op de plof werkt op basis van beschikbaarheid. Die kent geen futures of naked short gaan. Leven op de pof werkt op basis van bezit. Dat laatste systeem is in crisis. Ook bij ons.

Waar gaat dat naartoe, zo vragen we ons af terwijl we rondreizen over het eiland. Leven op de pof komt voort uit leven in het stof, besluiten we, uit een tijd dat er bittere armoe was, dat je ernaar verlangde iets permanent tot je beschikking te hebben. Dat is een beetje doorgeslagen. Een beetje ver. Mensen hebben meer dan genoeg. Dan wordt bezit afval en maakt het anderen moeilijk ook genoeg te hebben. De drang naar bezit kun je volhouden tot je twee planeten nodig hebt met z’n allen. En omdat dat niet gaat is het systeem in crisis.

Leven op de plof heeft meer toekomst. Je doet het met wat er is. En dan is genoeg genoeg. Het is een slow life. Leven op de slof, hebben we dat maar genoemd. Dat heeft toekomst.

Je moet dan wel een paar dingen regelen met z’n allen. Die avond praten we met Örn, een priester en publicist die geschreven heeft aan een nieuwe grondwet voor IJsland, samen met 35 andere IJslanders en in ruggenspraak met alle andere. Gekke woorden heeft hij erin gebracht, woorden als geluk. Daar kan een jurist niks mee. Maar een gewoon mens des te meer. “Law has to be a piece of art,” zegt hij. “It is a social architecture. Rules and freedom are the Yin and the Yang. If I preach law and love, people fulfill their obligations.” En dan komt het: “If a rule is written in your heart, you don’t need a central power.”

Het is een mooi experiment daar in IJsland. Je gaat je afvragen waarom wij onze crisis alsmaar uitstellen.

Het enige vernieuwende aan dat telefoontje na vier decennia onderwijsvernieuwing is het telefoontje. Dat hadden wij vroeger niet, een telefoon. Te duur. Verder is er niet veel veranderd. Nog steeds kent onderwijs diezelfde batchgewijze productiemethode, die tussen twee oogstperiodes door kinderen aflevert aan de hand van vooraf vastgestelde specificaties, meetbare criteria. Nog steeds is het enige dat telt die cijfers.

Op gezette tijden worden lijstjes kpi’s gerapporteerd. Kritische prestatie indicatoren. Ik had mijn conclusie snel getrokken: als je een zes had, had je te hard gewerkt. Een zes min was goed genoeg. Taylor zou het soldiering hebben genoemd; zo weinig doen als je durft. En de klas, die doet aan systemic soldiering – die noemt iedereen die harder werkt dan dat een nerd.

Wie zich het best aanpast aan dit systeem, komt het verst. Die mag later zelf voor de klas. Of voor een ministerie werken. Dan mag hij dit geconditioneerde gedrag uitstorten over weer een nieuwe generatie die ooit ter wereld kwam met de drang om iets te leren, zich te ontwikkelen. Nou, dat rammen we er wel uit. Om cijfers gaat het. Harde cijfers. Rankings. Aantallen. Punten. Lijstjes. Spreadsheets. Voldoendes. Zesminnen.

School is een circus waarin steeds dezelfde werkelijkheid wordt rondgepompt. Een cirque circulaire. Een taal leren doen mijn kinderen niet. Als ik ze probeer te helpen, herken ik soms niet eens dat ze Frans proberen te praten; ze spreken de woorden fonetisch uit. Zo leer je geen taal. Zo haal je hooguit een cijfer. Precies daarom gaat het ook, leggen ze me dan schouderophalend uit. Ik berust. Zelf leerde ik ook pas Duits toen ik een Duits vriendinnetje kreeg. En Frans leer je op vakantie en dan liefst ook langs amoureuze weg.

Mijn belangstelling voor scheikunde werd pas gewekt toen ik van de vader van een vriendinnetje het jubileumnummer van Materie & Leven kreeg, met daarin een overzicht van de (toen) hedendaagse wetenschap. Moeiteloos leerde ik over quantummechanica, de relativiteitstheorie, de chemie van het leven. Mijn scheikundeleraar was niet verder gekomen dan dat ik nu eenmaal moest weten hoeveel handjes een atoom had. Tja. Een zes min is ook een valentie, moest ik wel concluderen.

En dan die idiotie van het lesrooster. Ook dat is niet verlaten. Behalve dan dat er veel meer gaten in zitten dan voorheen, komt de lesstof nog immer langs op precies dat moment dat je er totaal geen zin in hebt. Bovendien zodanig verbrokkeld dat het wel heel ingewikkeld wordt ook maar enige samenhang te zien. Kennelijk moet je leren de werkelijkheid te verknippen. Wat mensen op latere leeftijd uitbundig blijven doen – je kunt er manager mee worden.

Je oogst wat je zaait. Ik begrijp niet wat die leerkrachten klagen, als die managers en ministeries precies doen waarvoor ze ze hebben opgeleid in het grote rondpompcircus. Namelijk sturen op cijfers en van circulaires.

Ik liet mijn haar staan. En nam me heilig voor dat, als ik ooit een diploma mocht halen, ik dat zorgvuldig geheim zou houden. Ik schaamde me ervoor. Het is een bewijs van schuld, van medeplichtigheid. Het zegt ook niets over wat ik kan en weet.
Voor mijn jongens is dat al niet anders. Je kunt beter vrienden uit Engeland uitnodigen. Dan leren ze Engels. Trouwens, dat is met World of Warcraft ook geen enkel probleem. Je kunt beter op een camping in Frankrijk gaan staan, met echte Franse vriendjes. Dan leren ze Frans. En nog wat topo onderweg ook. Kinderen leren van het leven.

Ik begrijp ook werkelijk niet als je kinderen zo ziet leren, hoe je dan op het idee van een lesrooster kunt komen. Ik probeerde dat nog uit te leggen toen ik jong was en leren nog kinderspel. Maar toen vonden ze dat ik een generatieprobleem had.
Daarom liet ik mijn haar staan. Uit nijd. En uit deernis met die oudere generatie die zichzelf de vreugde van het echte leren had ontzegd om het land te wederopbouwen. Maar bovenal uit woede op hen die zeiden dat ik me gewoon had aan te passen. The system comes first! zo werd mij te verstaan gegeven. Taylor avant la lettre. Het is nog steeds niet anders.

Uiteraard ben ik niet de enige wiens hart omdraait bij zoveel onzinnige onrechtvaardigheid. Leerkrachten, ouders, onderwijsinspecteurs, ambtenaren van ministeries hebben er al net zo tabak van als die kinderen die geen idee meer hebben waar dit goed voor is. Dit hele grote misverstand dat onderwijs wordt genoemd en dat nu al generaties lang wordt rondgepompt.

Dat cirque circulaire. Kunnen we daar nu eens mee stoppen? Gewoon, met z’n allen? Tegelijk? Nu? Het ziet er naar uit dat deze generatie nog calculerender wordt dan de vorige. En die gaat ook weer voor de klas. Of voor een ministerie werken. Althans, dat deel dat deze les goed begrepen heeft – dat het om de cijfers gaat. Niet om het leren. Het is een zelfversterkend proces. En iedereen is medeplichtig.

Ik ook. Ik faal hopeloos. Ik had de jongens er allang moeten weghalen. Weg van die verdrietmachine. Maar ja, dan ben je strafbaar en kun je je bovendien niet ontwikkelen nu je zelf eindelijk ontsnapt bent aan het cirque circulaire. En dan nog… De een wil later voor de klas. De ander iets belangrijks op een ministerie. Gekmakend is het.
En dus overweeg ik opnieuw dan maar mijn haar te laten groeien. Een machteloos en krachteloos gebaar, ik weet het. Maar in elk geval voldoet het niet aan de specificaties.

De dag ervoor, Goede Vrijdag, was ook zo’n feestje. DeLimes heropende haar kantoor en zo’n honderd genodigden bezochten zes onvervalst Zwammerdamse bedrijven. Altijd feest om met mensen te praten die vol bezieling met hun werk bezig zijn.

Naast mij voorziet een man op leeftijd de wedstrijd voortdurend luidruchtig van commentaar. Ik spreek geen Catalaans en versta alleen de namen van de spelers. Vooral Keita moet het ontgelden, zo te horen. Ook tijdens de rust gaat hij oorverdovend door. Zeker een manager, oppert zoonlief aan de andere kant naast mij. Hij verbaast zich erover dat de trainers van de tegenpartij altijd met een 4-4-2 komen. Daardoor komen ze op het middenveld elke keer twee tegen drie te staan. Ik snap zoiets niet, beaam ik.

Mij valt vooral op dat Barca rommeliger begint te spelen als de vedettes erin komen. Voor de rust zijn de spelpatronen goed zichtbaar, dat maakt het voor een matige voetbalkenner als ik lekker overzichtelijk. Na rust lijken ze maar wat te doen. Maar dat heeft op Osasuna dezelfde verwarrende uitwerking, denk ik dan maar.

In Zwammerdam de dag ervoor hadden we dat opgelost door de bezoekers het negen bolletjesmodel mee te geven dat wordt gehanteerd om in het boek Nieuw Europees Organiseren typisch Anglo-Amerikaanse en Typisch Europese organisaties met elkaar te vergelijken.  Kijk maar eens welke varianten op welke basissystemen je tegenkomt, zo luidde de opdracht.

In de basis heb je in het voetbal niet zoveel systemen. Het gaat er altijd om hoe de spelers erop weten te variëren. Anders dan de man naast mij, schik ik mij erin dat de spelers en hun trainer dat zelf het beste kunnen beoordelen. Afellay, die eerst in de tweede helft vooral is waar Iniesta niet is, krijgt van Gardiola de opdracht aan de rechterkant de boel breed te houden. Geheel tegen het gegroepeerde Barcelona-voetbal in, denk ik dan. Maar zowaar komen er een paar prachtige passes uit, met dito verwarring in het strafschopgebied. Ook bij de Barca-spelers, want de eerste keer dat Afellay zijn nieuwe opdracht naar behoren uitvoert, is er niemand mee. Maar dan hebben ze het ook allemaal door.

Je moet de spelregels kennen om vals te kunnen spelen. Net als in voetbal zijn er bij organiseren niet zo heel veel basispatronen. Probleem is dat de meeste mensen die niet kennen. Of maar hooguit één. Daar zijn ze dan in opgeleid. Om het nu maar eens heel simpel te houden: je legt het accent of bij het systeem of bij de klasse van de voetballer, lees: vakman. In het eerste geval moet de voetballer zich volledig voegen naar het systeem, in het tweede geval is het systeem slechts een basisafspraak om op terug te kunnen vallen met z’n allen. Belangrijk daarbij is de wetenschap dat die onderliggende systemen diametraal van elkaar verschillen.

Wat je in de praktijk vaak ziet is dat mensen in organisaties hun vakmanschap tentoon trachten te spreiden in een systeem dat het nu juist voor is bedoeld af te rekenen met datzelfde vakmanschap. Precies 100 jaar geleden liet Frederick Taylor daar geen misverstand over bestaan. Vroeger (dus tot 1911) stond de mens centraal, zo schrijft hij, maar vanaf nu het systeem. Dat was dan het systeem van Scientific Management. Er is maar een manier de beste en die kan alleen door de manager worden vastgesteld.

Stelt u zich een voetbalwedstrijd voor op deze manier. Stel je een Messi voor die slechts mag doen wat de trainer hem voorschrijft. Die zich elke dag moet verdiepen in de looplijnen die voor hem bedacht zijn. Een Messi van wie we verwachten dat hij alle regels en procedures uit zijn hoofd kent, ze er desnoods op naslaat, en dan besluit of hij linksom of rechtsom om zijn tegenstander gaat.

Belachelijk? Het gebeurt in onze organisaties elke dag. En de beste bureaucraten krijgen de hoogste posities. De Messi’s ontslag. Er is maar een probleem op te lossen. Het ene systeem kun je volledig overlaten aan de trainer en zijn staf. Laten we die het management noemen. In het andere systeem heeft iedereen verstand van organiseren. En zijn al die managers grotendeels overbodig.

Zou die Catalaan naast mij op de tribune het daar over hebben? Of zou-ie alleen oog hebben voor Keita’s ongelukkige balbehandeling af en toe en niet voor diens bijdrage aan de organisatie van dat wereldelftal dat liefkozend Barca wordt genoemd?

Op de hotelkamer ligt een krant die in z’n geheel is gewijd aan de wedstrijd Real – Barca om de Copa del Rey afgelopen woensdag. Diezelfde aandacht verdient de wedstrijd die wij elke dag spelen, het spel dat al die mensen die iets willen met hun vak, met hun werkzame bestaan, op de mat leggen. Vakmensen aan het werk zien is een feest. Pagina na pagina.

Het zal cold turkey moeten. Het is niet anders. Als je een rondleiding krijgt in een moderne bureaucratie, bijvoorbeeld een overheid als Provincie, gemeente of waterschap, dan is het eerste wat je te zien krijgt het vergadercentrum. Het kloppend hart van elke bureaucratie. Zaal na zaal. Vol tafels (soms rond) en stoelen (altijd prettig zittend), U-opstellingen (soms rond), flip overs, whiteboards, beamers, smart-boards.
Maar als je zelf bent uitgenodigd voor een vergadering daar, moet je niet gek opkijken dat je meegenomen wordt naar de afdeling, waar dan ook weer vergaderruimtetjes zijn. Of, nog gekker, je wordt meegenomen naar een naburig pand, waar dan vergaderruimte is bijgehuurd.
Als iemand die wat wil, probeer je je agenda een beetje flexibel te houden. Zoniet de bureaucraat. Diens agenda loopt al ver vooruit in de tijd vol met vergaderingen. Dat moet wel, want anders is er geen vergaderruimte meer te krijgen. En ook geen andere bureaucraten om het samen mee te doen, dat vergaderen.
Bureaucraten hebben het zo druk met vergaderen, dat ze amper nog tijd hebben om zich voor te bereiden. Daardoor is het resultaat van een vergadering vaak pover of wordt er veel te lang over gedaan. Waardoor er weer een nieuwe vergadering moet worden uitgeschreven. Over een maand of wat…

Zo’n bureaucratie loopt voortdurend vast is zichzelf. Reden waarom het echte werk vaak noodgedwongen wordt uitbesteed. Maar ook dat loopt spaak als de uitbestedende partij al vergaderend achter de daden begint aan te lopen en de regie verliest. Da’s ook weer niet de bedoeling. De uitvoerende partij moet natuurlijk wel op de besluitvorming wachten. Die maakt daardoor onnodige kosten. Waarna vervolgens de bureaucraten moord en brand schreeuwen dat het allemaal zoveel duurder is dan begroot. En dan gaan ze vergaderen. Over nieuwe aanbestedingsprocedures en zo.

De laatste jaren zien we dan ook steeds vaker dat taken die nota bene de bestaansreden vormen van deze bureaucratieën (ik noem maar wat: ratten bestrijden of vuil ophalen, dingen die we in de stadscultuur niet meer aan de gemeenschapszin konden overlaten) naar de vrije markt worden gekieperd. Daar heerst dezelfde bureaucratie, namelijk de managementbureaucratie, met dit verschil dat deze het zich niet kan veroorloven om zo in zichzelf vast te lopen als hierboven geschetst. De tucht van de vrije markt wordt dat wel genoemd.
Ook daar hebben de bureaucraten weer iets op gevonden. En wel in de vorm van aanbestedingsregels, inkoopprocedures, kwaliteitssystemen en wat dies meer zij, waardoor er van normaal werken vaak weinig terecht komt. Maar zolang iedereen dat doet, valt het niet op. En als er partijen zijn die al deze problemen weten te omzeilen, dan verklaren we ze gewoon voor gek.

Mijn punt is: dat vergaderen is een enorm probleem. Ook al doe je het efficiënt. Zelfs Taylor moet zich in zijn graf omdraaien als hij zou zien hoeveel inefficiency vergaderen met zich meebrengt. Met de waarde van dat productiviteitsverlies kun je de hele wereldbevolking te eten geven. Het is nog kostbaarder dan de lijntrekkerij waaraan Taylor zo’n hekel had en waaraan die scientific geschoolde managers een einde moesten maken. Maar in plaats daarvan stichtten ze de managementbureaucratie met zich suf vergaderende coordinatielagen.

Al enige tijd is de oplossing het probleem geworden. Elk rationeel denkend mens zou dan zeggen: kappen ermee. Wie weet er iets anders? Maar nee, bureaucraten – managers dus ook – vinden andere dingen dan vergaderen maar gek. Verbieden desnoods het surfen op internet en het twitteren met de smart phone. Dan gaan ze zich in hun vergaderingen afvragen hoe zij moderne technologie strategisch kunnen inzetten. Moet niet teveel kosten natuurlijk. Die geluidskaart kan wel uit de pc. Want ja, dat vergaderen is nu eenmaal kostbaar en dat moet ergens mee worden verdiend.

Veel jonge mensen die in zo’n bureaucratie als Shell of het Ministerie van Weer Een Nieuwe Naam terecht komen, lachen zich een kriek. Als ze het doorhebben en niet onder de indruk raken van de gewichtigdoenerij waarmee de vergadercultuur wordt omgeven. Of bedrijfskunde hebben gestudeerd.

Als je namelijk gewoon in contact blijft met elkaar (ik noem maar wat: twitter, facebook, linkedin, koffieautomaat) en relevante informatie gewoon beschikbaar maakt (google docs, dropbox, een goed gesprek, dat soort dingen) en anderszins gewoon niet gewichtig of geheimzinnig over dingen doet, dan is dat vergaderen gewoon ook maar een manier om in contact te komen. Meestal niet handig, zeker niet als er bureaucratisch mee wordt omgesprongen, zoals paradoxaal genoeg juist in de meeste handboeken over effectief vergaderen wordt aanbevolen.

Als je gewoon met elkaar in verbinding blijft, gewoon een beetje voeling houdt met wat anderen zoal doen, wat er in je organisatie zoal gebeurt, dat je een beetje begrijpt waar we met z’n allen mee bezig zijn en hoe jij daarin past (de vijfde discipline voor de ouderen onder ons) dan kun je in feite gewoon autonoom handelen. Dan hoef je niet te worden gecoördineerd of aangestuurd. En dan is al dat gevergader overbodig.

Mijn advies aan iedereen is dus: blijf in verbinding. Of, in hedendaags Nederlands: Stay tuned.

Meer tips welkom.

De kop boven het artikel in NRC Handelsblad van zaterdag verraadt onmiddellijk wat hier in de Lage Landen aan de Noordzee aan de hand is. Let op: “IJsland laat burgers grondwet schrijven”. Proef nog maar eens aan deze zin. Ja? Dan komt nu de quiz-vraag: wie of wat is IJsland in deze zin? Is dat dan niet het IJslandse volk? De inwoners, de burgers? Kennelijk niet, want die wordt nu juist de gunst gegund van het mogen schrijven aan de grondwet. Door wie dan? Door boven hen gestelden? En van wie hebben die dan hun volmacht? Van een goddelijk wezen?

IJsland is een republiek, dus dat zal niet. IJsland is van de IJslanders. Dus wie of wat is IJsland dan anders dan de burgers? Gekke kop. Maar in Nederland doodnormaal. Wij zitten hier ook in zo’n proces van grondwetsherziening. Had u dat al gemerkt? Waarschijnlijk niet. In IJsland heeft een flink deel van de burgers tussen de 18 en 89 jaar de afgelopen periode voorstellen gedaan wat er in de nieuwe grondwet moet komen. U en mij is niets gevraagd. Wij hebben een Staatscommissie. En die heeft haar eindrapport inmiddels klaar. Ik wens de juridisch geschoolden onder u veel leesplezier.

Mijn ding is het niet. Zo heeft het de Staatscommissie behaagd dat het niet nodig is om in de grondwet te benadrukken dat de burgers in een democratie de baas zijn. “Wij het Volk,” had toch een mooi begin geweest. Maar nee hoor, wij hoeven slechts vast te stellen dat Nederland een democratische rechtstaat is. Een ding dus. Niks mensen. Niks voor mensen, niks door mensen. “Nederland laat burgers niet grondwet schrijven,” zou hier een in meerdere opzichten terechte kop zijn. Nederland is vooral van de boven ons gestelden. En binnen dat gegeven hebben wij rechten.

In dezelfde geest van 1848 voltrekt zich de Europese eenwording. Of liever gezegd: die voltrekt zich dus niet. Het komt maar niet verder dan het fixeren van de koppeling van de valuta van de lidstaten in de vorm van de euro. En in plaats van dat we openlijk zeggen dat Europa van de Europeanen is, gaan we de verdere noodzakelijke onderliggende integratie te lijf met een inmiddels epische Brusselse en Straatsburgse bureaucratie. We doen de negentiende eeuw nog maar eens dunnetjes over, in plaats van fundamenteel na te denken wat democratie in de 21e eeuw wezenlijk kan zijn.

Hadden wij Europeanen maar voorstellen mogen doen voor de Europese Grondwet. Zoals de IJslanders nu. Ik had er wel een paar geweten. Vooral omdat ik geen jurist ben. In elk geval had ik de beginwoorden geweten: “Wij, de verenigde volkeren van Europa…” Maar niets van dit alles. “Europa laat burgers grondwet niet schrijven”, zoveel is al wel duidelijk.

Met de onvermijdelijke desintegratie van Europa tot gevolg. Te beginnen met de laatste verworvenheid: de muntunie. Maakt u de borst maar alvast nat. Wie voor de laatste rimpeling in zijn financiële toestand al het woord crisis in de mond nam, zal met een geheel nieuw woord moeten komen om recht te doen aan wat er dan zal gebeuren.

Dan krijgen wij IJslandse toestanden. IJslanders zijn in sommige gevallen tot 80 procent van hun inkomen kwijtgeraakt, omdat zij zich onverschillig hadden getoond ten opzichte van impliciet boven hen gestelden. ‘Vraag niet hoe het kan, maar profiteer ervan,’ leek er het adagium. Net als hier nu. Terug naar de barre basis van het bestaan gaat hier ook gebeuren als we erachter komen dat die euro’s nepmuntjes bleken te zijn, omdat ze uiteindelijk niet van ons bleken.

Zullen wij Europeanen dan ook zelf het heft in handen nemen, net als de IJslanders nu? Gaan wij ons een weg Twitteren naar een nieuwe Europese verbondenheid? Gaan wij, de volkeren van Europa, de leiding nemen over onze bureaucraten die menen zich met onze volmacht boven ons geplaatst te weten en fundamentele democratie verwarren met Staatscommissies?

Of laten we het ons gebeuren dat we op de vuist gaan met mensen die een andere taal spreken en anders ruikend voedsel eten? Dan worden we met z’n allen weer ver teruggeworpen in de 20e eeuw (ik hoef hier toch hoop ik geen herinneringen op te halen…). Dan is het zomaar weer 1848, het jaar dat heel Europa in brand stond. Toen macht nog van een goddelijk wezen kwam, maar de burgers in de steden hem kwamen opeisen. Met bloed vloeiend door de straten.

Leren we dan niks van de geschiedenis, dan toch wel van die IJslanders hoop ik, die het allemaal al aan het meemaken zijn. Moedig hebben de IJslanders het initiatief genomen om de onvermijdelijke toekomst binnen te gaan. IJsland als Gidsland. Laten we verdomd goed opletten wat daar gebeurt. Sterker nog: laten we de wave inzetten. In IJsland wordt onze Europese toekomst geboren. Met, zoals hun premier het uitdrukte, een nieuwe grondwet als sociaal convenant.

Ik hoop het. Waar blijft toch intussen het Rijnlands Manifest?

Eerlijk gezegd sla ik normaal gesproken de sportpagina’s in de krant over. Ik ben gek op sport, maar niet op sportjournalistiek. Dat is geen vak. Het ontbeert bijvoorbeeld een eigen ethiek, zo werd wat mij betreft deze week in de berichtgeving over Lord of the Rings Yuri van Gelder ten overvloede nog maar eens bewezen. Moraliteit en vakmanschap kunnen niet zonder elkaar (zie ook het thema van het derde Grote Rijnlandcongres dat 28 oktober plaatsvindt). Lezers van deze amusementspulp wijzen me er vaak op dat de sportpagina’s de spiegel van de samenleving zijn. Ja, een lachspiegel, was dan steevast mijn antwoord. Maar nu met Yuri is het wel heel erg bedrieglijk echt.

‘Niet zelden leidt heldendom tot verdwazing,’ aldus het hoofdredactionele commentaar in NRC Handelsblad dit weekend. Impliciet neemt de commentator zowel de held als zijn vereerders op de korrel. Topsport is deformerend, meent ook psychiater Bram Bakker in dezelfde krant. En ook hem gaat het kennelijk niet alleen om ontsierende spiermassa’s en om de gemutileerde psyche van de bezitter ervan (Gollum), maar ook om het ontwrichtend effect op het denken en handelen van al diegenen die erom heen staan. Denk daarbij aan hooligans, bobo’s, sportmakelaars en oranjegekte, zeg ik maar even.

Topsporters voorzien kennelijk in een eeuwenoude behoefte aan helden. Mensen om naar op te kijken, om te bewonderen. Misschien zelfs om je eigen miezerige leventje naar in te richten. Van dit soort helden zijn er in dit transparantietijdperk steeds minder. Ze vallen als bladeren in de herfst. In het landsbestuur bijvoorbeeld, ontbreken ze volledig. Een rollatorkabinet stond er deze week op het bordes, een grijs gezelschap waarin onze bejaarde vorstin in haar rode jurk leuk vrouwelijk en linksig afstak.
De eerste tweets die ons herinneren aan het feit dat onze minister Rosenthal vanuit zijn Eerste Kamerzetel zijn eigen bureau opdrachten zat te geven, heb ik al voorbij zien komen. Limburgs’ gevallen held Gerd Leers heeft inmiddels politiek zelfmoord begaan door zich in te likken bij uitgerekend degene die zo genoeg had van Haagse spelletjes en die ook nog moest slikken dat zo’n beetje de enige niet beroepspolitica Marlies Hyllner een Zweedse achternaam heeft en een dito tweede paspoort. Gedoger van dit alles Geert Wilders heeft, zo blijkt alreeds, als zoveelste tevergeefs gesolliciteerd naar de nog immer openstaande vacature van held.
In onze organisaties intussen, gaan de sollicitatieprocedures naar deze functie van held onverdroten voort. Hoe graag zouden wij daar achter iemand aanlopen naar wie we zouden kunnen opzien. Maar de een naar de ander lazert van zijn voetstuk, alle literatuur, cursussen, congressen en gepalaver over al dan niet moedig leiderschap ten spijt. Sterker nog, dat leidt alleen maar tot narcisme en andere deformaties van de geest. Ook wel bekend als het leiderschapssyndroom, zoals een bankdirecteur die meent het werk van God te doen. Hoe diep kun je zinken.

Het leven van een held is geen pretje. Je moet zo’n beetje alles wat het leven gewoon en de moeite waard maakt opgeven, raakt van de weeromstuit zowel lichamelijk als geestelijk gedeformeerd en zodra de massa je niet meer nodig heeft om glans te geven aan de eigen gemiddeldheid, laten ze je vallen als een baksteen.
Veel helden of zij die daarvoor menen door te gaan, zijn aan de drank of aan de coke. Cocaïne en veeleisende banen in de financiële wereld, de politiek, de journalistiek en tal van andere sectoren, zijn goede vrienden van elkaar, zo is algemeen bekend. Die uitweg was Yuri van Gelder niet gegund.

Intussen is het moedwillig veroorzaken van dit soort wantoestanden officieel beleid. Schaamteloos heet het dat het beleid van de regering is gericht op het behalen van zoveel mogelijk medailles. Waarbij we weten hoeveel verwoeste levens dit achterlaat van anonieme sporters die het nooit hebben gehaald of het wel hadden gemaakt maar later alsnog zijn afgedankt. Ook in de strategie van een bedrijf lees je nimmer dat het voldoende is om bij de middenmoot te horen en wordt de charlatan Jack Welch hier en daar nog steeds als held vereerd. En zelfs als je denkt een rustig ambtenarenbestaan te hebben gekozen, nemen we met minder dan excellente dienstverlening geen genoegen.

Schaamteloos zwepen we elkaar op naar steeds hogere prestaties, onderwijl circussen vol gladiatoren aan de leeuwen voerend. Laten we eens moed tonen, laten we Yuri een standbeeld geven. Pal voor de ingang van ‘Sportpaleis’ Ahoy. Dat-ie lekker in de weg staat. ‘Aan hem die ons liet zien hoe schaamteloos wij omgaan met talent om onze mateloze verslaving naar helden te stillen.’

Junks zijn we allemaal. For the hearts of men are easily corrupted.

Nu roep ik dat al jaren en al jaren merk ik dat het een verhaal is dat gehoord wil worden. Voor mensen die worden aangestuurd is het vaak geen harden. Ook het praktisch nut van de boven hen gestelden ontgaat hen meestal volledig. Ze lopen je alleen maar voor de poten, is een veel gehoorde opmerking.
Maar ook voor de meeste managers is het een hele opluchting te weten dat dit voorbij gaat. Het voelt vreselijk verantwoordelijk gesteld te zijn voor iets waarvan je helemaal geen verstand hebt en je voortdurend wordt geoutsmart door je ondergeschikten. Dan rest slechts macht, dwang en cijferterreur en behalve een handje vol narcisten vindt niemand dat echt leuk. ’t Is hooguit dat het lekker verdient. Stoere verhalen dat het niet uitmaakt of je een koekjesfabriek managet of [vul hier jouw vak in] berusten dan ook grotendeels op grootspraak.
En dan heb ik het nog maar over een van de systeemfouten van management. Na wat heen en weer praten tijdens lezing, workshop of gastcollege zijn we het al gauw roerend met elkaar eens: geen houden aan. Maar als ik dan zeg: morgen weer gewoon over te de orde van de dag, knikt de hele zaal schuldbewust. Wat moet je anders?

Zo was de situatie voor de zomer, voor de Damned Dutch Ramadan die zelfs deze site van activisten kennelijk grotendeels wist plat te leggen (hoewel je anno 2010 zelfs vanuit een first nation reservaat in Canada je stukje kunt plaatsen). Maar misschien dat we inmiddels toch een stapje verder zijn…
Twee tweets van de week. Ben Kuiken (van het boek De Laatste Manager) wijst zijn volgers – en mij dus ook – op het artikel op het digital network van nota bene de Wall Street Journal over The End of Management. En Henk Hogeweg (die blogt onder de naam Mind of an Anarchist) grapt naar aanleiding van berichten dat tijdens de gymlessen valtraining moet worden gegeven dat zulks ook voor Grote Leiders in de maak is.

Van dat laatste moeten we dan misschien maar eens werk gaan maken. Alan Murray van the Wall Street Journal betoogt onder meer dat zij die de laatste tijd worden aangezien voor grote managers, eigenlijk alleen maar hun sporen verdiend hebben door de strijd aan te gaan met door het verschijnsel management zelf veroorzaakte bureaucratie. Hetzelfde zie je met al die verandertrajecten. Waarom laten we dat in hemelsnaam aan het management over? Dat is een afkickprogramma doen bij de drugsdealer…
Zoiets is ook aan de hand met de vrije markt. Er lijkt een cynisch verband tussen het aantal managers en de roep erom. Dat komt, zo ga je dan denken, doordat management eigenlijk maar op een ding is gericht: organisaties maken waarop de vrije markt geen grip meer heeft. Ze fuseren om die reden tegen de klippen op. Met als uiteindelijk resultaat hele grote en machtige organisaties, waar een beslissing aan de top dientengevolge gigantische consequenties heeft. En niet alleen voor de organisatie, maar vaak voor een hele branche en zelfs voor de wereld. Zie Goldman Sachs, waarvan de topman vindt dat-ie het werk van God doet. Ja, dan ga je onvermijdelijk gigantisch vallen. En intussen iedereen maar roepen om meer leiderschap. Dat is vragen om problemen.

Aan de andere kant: welke grote leider heeft het al aangedurfd om al die logge op controle ingerichte computersystemen het raam uit te kieperen? Ja, die waar de handtekening van je voorganger onder staat… maar je eigen foute miljoenen-beslissing herroepen? Intussen staat er een nieuwe generatie klaar die betere spullen op z’n studentenkamertje heeft dan dat hij op het bureau van zijn werkgever aantreft. Freeware, uit het anarchistische domein, maakt effectievere organisatie mogelijk dan die logge managementgedrochten die we kennen uit het industriële tijdperk. Zou het inderdaad helpen als we die zogenoemde leiders een valtraining aanboden?

Maar als je een Boeing 787 moet bouwen of een katalytische kraakinstallatie op een raffinaderij? Dat zie ik een zwerm professionals nog niet doen, zo luidt steevast de tegenwerping. Dan gaat er niets boven een gemanagede organisatie, zegt men dan. Dat klinkt nogal krampachtig. Ten eerste zijn er niet meer zoveel mensen die dat soort dingen doen; tachtig procent van de mensen werkt tegenwoordig in organisaties die hen moet helpen goede diensten te leveren – iets totaal anders. Die professionals zijn veel beter af zonder managementlogica, zo wordt steeds opnieuw bewezen. Waarna ze overigens vroeg of laat weer worden verzwolgen door de managementlogica die nu eenmaal probeert onder de vrije markt uit te komen. Daarbij geholpen door door onszelf gekozen overheden die deze wetmatigheid stelselmatig ontkennen op straffe van niet gekozen worden.

Maar goed. We zijn weer een stapje verder, moeten we aannemen. Verder op weg naar een toekomst die even onkenbaar als onvermijdelijk is. Maar waarin, zoveel staat wel vast, niet zoveel plek is voor Grote Leiders. Op weg naar die toekomst zullen echter steeds meer topfiguren opstaan die dat van zichzelf gaan denken (ook wel bekend als het Prince of Egypt-syndroom). Moeten we daar nu een valtraining voor gaan maken of niet? Leren wij niet het beste door vallen en opstaan?

Die vraag werd me laatst gesteld. ‘Als jij nu minister-president was…’ Het was op een event van de Community of Talents en het ging over innovatie. ‘Als jij premier was, wat zou je dan als eerste doen?’ Nou, iedereen altijd overal gratis internet, dat had ik al gezegd. En nog een paar van die dingen die de gewone Nederlander weer in staat zouden stellen leiding te nemen over hun regering.

Maar verder zou ik niet zo daadkrachtig zijn, geloof ik. Ik overwoog, toen mij de vraag gesteld werd, dat ik dan op de een of andere manier populariteit verworven had. Of in elk geval naar voren geschoven was door een partij die de verkiezingen met grote overmacht gewonnen had. Lijst ffNix.

Lijst ffNix zou de kiezers beloofd hebben om gedurende de tijd dat zij het voor het zeggen had er geen nieuw beleid zou worden gemaakt. ‘Wie het weet mag het zeggen.’ Dat zou de verkiezingsleuze zijn geweest. En tijdens bijeenkomsten in het land en verkiezingsdebatten, zouden wij met verve verdedigd hebben dat besluiten uitsluitend genomen zouden mogen worden door mensen die echt verstand zouden hebben van het onderwerp. Dus als het over thuiszorg zou gaan, zou dat zijn door thuiszorgmedewerkers en thuiszorgbehoevenden. En als het gaat over onderwijs, door onderwijzers en leerlingen. En als het zou gaan over gratis internet door iedereen die verstand heeft van gratis internet.

De dames en heren journalisten zouden nog vrijwel uitsluitend aandacht hebben voor ffNix. ‘Hoe gaat dat dan precies werken?’ zou hun belangrijkste vraag zijn. “En hoe houdt u dat onder controle?’ Dat zijn de vragen die ze nu ook al stellen. Direct gevolgd door: ‘En wie is er dan verantwoordelijk?’

Tja, dat is natuurlijk de grap; je weet niet precies hoe dat gaat werken. Misschien ontwerpt een kunstenaar wel een grote boom, waar we dan met z’n allen onder gaan zitten. Tot we eruit zijn. Misschien vragen we het wel de First Nations in Lillooet. Of gaan we te rade bij America Speaks over hoe zij zijn gaan faciliteren hoe Amerikanen hun democratische rechten konden uitoefenen nadat hun regeringen geheel waren gekoloniseerd door het bedrijfsleven. Dat zijn echte feesten der democratie.

Je moet gewoon stappen zetten en je verstand erbij houden.

Wat zou dan de eerste stap zijn? Dat was in feite de vraag die mij gesteld werd op die bijeenkomst van de Community of Talents, een club van overheidsmensen die proberen zich te bevrijden uit knellende structuren.
Als ik premier was, zo stelde ik, zou ik alle ambtenaren die geen echte werk hadden zoals het ophalen van vuilnis of het vangen van ratten, oproepen om gedurende de kabinetsperiode sopstage te gaan lopen. Een sopstage is dat je dus echt gaat meesoppen daar waar gesopt moet worden. De beleidsambtenaren van het Ministerie van Onderwijs gaan voor de klas of worden voor een paar jaar conciërge. En ambtenaren van VWS gaan soppen bij de mensen thuis of in het ziekenhuis of stervensbegeleiding doen of zoiets. En ambtenaren van SoZaWe krijgen bijstand en sollicitatieplicht.

Ik zou daar eerlijk gezegd niet zoveel aan regelen. Ik zou ze dat lekker zelf laten uitzoeken. De enige voorwaarde is dat het moet gaan over het echte werk op het terrein waarover ze beleid voeren. Het zou op basis van vrijwilligheid gaan, maar wel met de harde target van 17 procent. Zeventien procent van alle beleidsambtenaren moet sopstage gaan lopen. Geen muis minder.

De meeste van die ambtenaren gaan natuurlijk hopeloos falen. Maar daarin zit het Grote Leren. Ze worden tijdens hun sopstage uiteraard kundig begeleid door echte vakmensen. Die leren dan weer wat beleid maken is. Aanvankelijk zal dat wel bonje worden, maar ik reken uiteindelijk op grote verbroedering. Want vier jaar is een hele tijd. Huilend zouden ze elkaar in de armen vallen. ‘Dit heb ik nooit geweten…’ zouden ze aan beide zijden van de scheidslijn snikken.

In gans het land zou een cultuuromslag plaatsvinden. Ja, een breinbeving die over de gehele wereld te horen zou zijn. Een tsunami van intelligente besluiten zou de wereld overspoelen.

En zo niet? Dan verzinnen we toch weer iets anders. Met z’n allen – een beetje geholpen met overal beschikbaar internet – zijn we slim genoeg.

Meester Geebeejee, mocht u nog meekijken, hoe zou u de toestand in de wereld thans verklaren? Te beginnen in Limburg? Uw standpunt dat etnische minderheden niets toevoegen aan de cultuur, kennen we; u bent er publiekelijk voor op het matje geroepen. Maar u kunt ons wellicht vertellen wat dat is, een etnische minderheid? Was dat in uw tijd zoiets als, zoals mij toen is overkomen, dat je uit het Limburgs café geknikkerd werd omdat je Hollands sprak?
Of is dat zoiets als Thomas Jefferson die de Ierse massa-immigranten duidelijk wilde maken dat ze er niet bij hoorden omdat ze eigenlijk geen Angelsaksen waren – door munten te willen slaan met de beeltenis van Hengist en Horsa, mythische aanvoerders van de Angelen en de Saksen die in de vijfde eeuw de limes en het Kanaal overstaken om daar de autochtone Kelten te verdrijven die daardoor plots zelf allochtoon werden?
Meester Geebeejee, help me. Ik ben gewoon niet slim genoeg om dit te begrijpen, laat staan om het te duiden. Hoe kan het bijvoorbeeld tegelijk waar zijn dat een regio die het voor z’n werkgelegenheid moet hebben van Europa, min of voor afscheiding stemt omdat de werkeloosheid zo hoog is?
En nu we het daar toch over hebben, hoe kan het zo zijn dat als overheden blunderende banken redden, diezelfde overheden dan meteen ook de schuld van de crisis krijgen? En dat we dan vervolgens de partij wiens denken het meeste lijkt op dat van degenen die de crisis wel veroorzaakt hebben, de grootste maken omdat we denken dat die ons er weer uit kan redden? Ik krijg dat soort ongerijmdheden niet geduid, Meester Geebeejee. Ik begrijp daar niets van.
Hoe komt het überhaupt dat we altijd precies datgene doen wat we niet zouden moeten doen en nalaten wat hoognodig moet gebeuren? Dat iedereen naar de kalender kijkt en ziet dat we in de 21e eeuw leven, maar blijft denken alsof het de 19e is? Dat we blijven denken dat democratie iets is met een rood potlood, waarmee we dan stemmen op mensen die over totaal de verkeerde dingen kibbelen en we daarom uit arrenmoede afgaan op een paar kreten waarmee we ons eigen gelijk construeren?
Waarom blijven we heimelijk geloven dat boven ons geplaatsten het wel weten? Dat ze het wel weten, maar het ons stiekem niet willen zeggen, of zoiets. Dat we maar blijven denken dat we voor organiseren managers nodig hebben en dat het een kwestie is van gewoon betere managers? Dat we voor de uitweg uit de ongelofelijke toestand waarin de wereld is terecht gekomen, kunnen volstaan met het kiezen van een nieuwe volksvertegenwoordiging , die het vervolgens weer aan de vrije markt overlaat om zo de ambtenarij tot werkgelegenheidsproject te verklaren, terwijl de vrije jongens de volgende crisis aan het voorbereiden zijn omdat ze alsmaar niet willen leren en omwille van een bezuiniging van 25.000 dollar hele ecosystemen vernietigen door Amerikaanse olie op een wel heel onorthodoxe manier aan land te brengen? Waar zijn we nou mee bezig?

Ik denk weleens stiekem dat deze wereld ook mr. G.B.J. Hiltermann te machtig zou zijn geworden. Dat dat gewoon niet meer kan, zo iemand die het allemaal weet. Dat Geebeejee dat eigenlijk ook wel wist. Dat de vraagstukken veel te ingewikkeld zijn om aan regeringen over te laten. Of over te laten aan de managementlogica en de logica van de vrije markt. Misschien wordt het weer eens tijd dat we als bewoners van deze planeet het initiatief weer zelf ter hand nemen. Dat we, zoals ze dat bijvoorbeeld op 26 juni in 20 staten van de VS doen in een National Town Hall Meeting en zoals ze dat in de kgotla’s van Zuid-Afrika en Botswana als gewoonte doen, dat we met z’n allen in de polder plaatsnemen en het erover gaan hebben tot we eruit zijn: De Toestand in de Wereld.

Meester Geebeejee gaf dat bij zijn afscheid al aan: “De tijd van eeuwige vrede is nog niet aangebroken, en dat zijn mijn laatste woorden over de toestand in de wereld.” Daar kunnen we het toch niet bij laten zitten?