Die vraag werd me laatst gesteld. ‘Als jij nu minister-president was…’ Het was op een event van de Community of Talents en het ging over innovatie. ‘Als jij premier was, wat zou je dan als eerste doen?’ Nou, iedereen altijd overal gratis internet, dat had ik al gezegd. En nog een paar van die dingen die de gewone Nederlander weer in staat zouden stellen leiding te nemen over hun regering.

Maar verder zou ik niet zo daadkrachtig zijn, geloof ik. Ik overwoog, toen mij de vraag gesteld werd, dat ik dan op de een of andere manier populariteit verworven had. Of in elk geval naar voren geschoven was door een partij die de verkiezingen met grote overmacht gewonnen had. Lijst ffNix.

Lijst ffNix zou de kiezers beloofd hebben om gedurende de tijd dat zij het voor het zeggen had er geen nieuw beleid zou worden gemaakt. ‘Wie het weet mag het zeggen.’ Dat zou de verkiezingsleuze zijn geweest. En tijdens bijeenkomsten in het land en verkiezingsdebatten, zouden wij met verve verdedigd hebben dat besluiten uitsluitend genomen zouden mogen worden door mensen die echt verstand zouden hebben van het onderwerp. Dus als het over thuiszorg zou gaan, zou dat zijn door thuiszorgmedewerkers en thuiszorgbehoevenden. En als het gaat over onderwijs, door onderwijzers en leerlingen. En als het zou gaan over gratis internet door iedereen die verstand heeft van gratis internet.

De dames en heren journalisten zouden nog vrijwel uitsluitend aandacht hebben voor ffNix. ‘Hoe gaat dat dan precies werken?’ zou hun belangrijkste vraag zijn. “En hoe houdt u dat onder controle?’ Dat zijn de vragen die ze nu ook al stellen. Direct gevolgd door: ‘En wie is er dan verantwoordelijk?’

Tja, dat is natuurlijk de grap; je weet niet precies hoe dat gaat werken. Misschien ontwerpt een kunstenaar wel een grote boom, waar we dan met z’n allen onder gaan zitten. Tot we eruit zijn. Misschien vragen we het wel de First Nations in Lillooet. Of gaan we te rade bij America Speaks over hoe zij zijn gaan faciliteren hoe Amerikanen hun democratische rechten konden uitoefenen nadat hun regeringen geheel waren gekoloniseerd door het bedrijfsleven. Dat zijn echte feesten der democratie.

Je moet gewoon stappen zetten en je verstand erbij houden.

Wat zou dan de eerste stap zijn? Dat was in feite de vraag die mij gesteld werd op die bijeenkomst van de Community of Talents, een club van overheidsmensen die proberen zich te bevrijden uit knellende structuren.
Als ik premier was, zo stelde ik, zou ik alle ambtenaren die geen echte werk hadden zoals het ophalen van vuilnis of het vangen van ratten, oproepen om gedurende de kabinetsperiode sopstage te gaan lopen. Een sopstage is dat je dus echt gaat meesoppen daar waar gesopt moet worden. De beleidsambtenaren van het Ministerie van Onderwijs gaan voor de klas of worden voor een paar jaar conciërge. En ambtenaren van VWS gaan soppen bij de mensen thuis of in het ziekenhuis of stervensbegeleiding doen of zoiets. En ambtenaren van SoZaWe krijgen bijstand en sollicitatieplicht.

Ik zou daar eerlijk gezegd niet zoveel aan regelen. Ik zou ze dat lekker zelf laten uitzoeken. De enige voorwaarde is dat het moet gaan over het echte werk op het terrein waarover ze beleid voeren. Het zou op basis van vrijwilligheid gaan, maar wel met de harde target van 17 procent. Zeventien procent van alle beleidsambtenaren moet sopstage gaan lopen. Geen muis minder.

De meeste van die ambtenaren gaan natuurlijk hopeloos falen. Maar daarin zit het Grote Leren. Ze worden tijdens hun sopstage uiteraard kundig begeleid door echte vakmensen. Die leren dan weer wat beleid maken is. Aanvankelijk zal dat wel bonje worden, maar ik reken uiteindelijk op grote verbroedering. Want vier jaar is een hele tijd. Huilend zouden ze elkaar in de armen vallen. ‘Dit heb ik nooit geweten…’ zouden ze aan beide zijden van de scheidslijn snikken.

In gans het land zou een cultuuromslag plaatsvinden. Ja, een breinbeving die over de gehele wereld te horen zou zijn. Een tsunami van intelligente besluiten zou de wereld overspoelen.

En zo niet? Dan verzinnen we toch weer iets anders. Met z’n allen – een beetje geholpen met overal beschikbaar internet – zijn we slim genoeg.

Meester Geebeejee, mocht u nog meekijken, hoe zou u de toestand in de wereld thans verklaren? Te beginnen in Limburg? Uw standpunt dat etnische minderheden niets toevoegen aan de cultuur, kennen we; u bent er publiekelijk voor op het matje geroepen. Maar u kunt ons wellicht vertellen wat dat is, een etnische minderheid? Was dat in uw tijd zoiets als, zoals mij toen is overkomen, dat je uit het Limburgs café geknikkerd werd omdat je Hollands sprak?
Of is dat zoiets als Thomas Jefferson die de Ierse massa-immigranten duidelijk wilde maken dat ze er niet bij hoorden omdat ze eigenlijk geen Angelsaksen waren – door munten te willen slaan met de beeltenis van Hengist en Horsa, mythische aanvoerders van de Angelen en de Saksen die in de vijfde eeuw de limes en het Kanaal overstaken om daar de autochtone Kelten te verdrijven die daardoor plots zelf allochtoon werden?
Meester Geebeejee, help me. Ik ben gewoon niet slim genoeg om dit te begrijpen, laat staan om het te duiden. Hoe kan het bijvoorbeeld tegelijk waar zijn dat een regio die het voor z’n werkgelegenheid moet hebben van Europa, min of voor afscheiding stemt omdat de werkeloosheid zo hoog is?
En nu we het daar toch over hebben, hoe kan het zo zijn dat als overheden blunderende banken redden, diezelfde overheden dan meteen ook de schuld van de crisis krijgen? En dat we dan vervolgens de partij wiens denken het meeste lijkt op dat van degenen die de crisis wel veroorzaakt hebben, de grootste maken omdat we denken dat die ons er weer uit kan redden? Ik krijg dat soort ongerijmdheden niet geduid, Meester Geebeejee. Ik begrijp daar niets van.
Hoe komt het überhaupt dat we altijd precies datgene doen wat we niet zouden moeten doen en nalaten wat hoognodig moet gebeuren? Dat iedereen naar de kalender kijkt en ziet dat we in de 21e eeuw leven, maar blijft denken alsof het de 19e is? Dat we blijven denken dat democratie iets is met een rood potlood, waarmee we dan stemmen op mensen die over totaal de verkeerde dingen kibbelen en we daarom uit arrenmoede afgaan op een paar kreten waarmee we ons eigen gelijk construeren?
Waarom blijven we heimelijk geloven dat boven ons geplaatsten het wel weten? Dat ze het wel weten, maar het ons stiekem niet willen zeggen, of zoiets. Dat we maar blijven denken dat we voor organiseren managers nodig hebben en dat het een kwestie is van gewoon betere managers? Dat we voor de uitweg uit de ongelofelijke toestand waarin de wereld is terecht gekomen, kunnen volstaan met het kiezen van een nieuwe volksvertegenwoordiging , die het vervolgens weer aan de vrije markt overlaat om zo de ambtenarij tot werkgelegenheidsproject te verklaren, terwijl de vrije jongens de volgende crisis aan het voorbereiden zijn omdat ze alsmaar niet willen leren en omwille van een bezuiniging van 25.000 dollar hele ecosystemen vernietigen door Amerikaanse olie op een wel heel onorthodoxe manier aan land te brengen? Waar zijn we nou mee bezig?

Ik denk weleens stiekem dat deze wereld ook mr. G.B.J. Hiltermann te machtig zou zijn geworden. Dat dat gewoon niet meer kan, zo iemand die het allemaal weet. Dat Geebeejee dat eigenlijk ook wel wist. Dat de vraagstukken veel te ingewikkeld zijn om aan regeringen over te laten. Of over te laten aan de managementlogica en de logica van de vrije markt. Misschien wordt het weer eens tijd dat we als bewoners van deze planeet het initiatief weer zelf ter hand nemen. Dat we, zoals ze dat bijvoorbeeld op 26 juni in 20 staten van de VS doen in een National Town Hall Meeting en zoals ze dat in de kgotla’s van Zuid-Afrika en Botswana als gewoonte doen, dat we met z’n allen in de polder plaatsnemen en het erover gaan hebben tot we eruit zijn: De Toestand in de Wereld.

Meester Geebeejee gaf dat bij zijn afscheid al aan: “De tijd van eeuwige vrede is nog niet aangebroken, en dat zijn mijn laatste woorden over de toestand in de wereld.” Daar kunnen we het toch niet bij laten zitten?

Wij zijn altijd een beetje raar landje geweest. Vinden we hier in 1588 de Republiek uit, hebben we prompt een vacature voor een prins. De Republiek, een gevolg van de grote trek naar de steden waar de lucht vrij maakte (van horigheid aan de adel), gaat uiteindelijk aan het eind van de 18e eeuw aan zijn eigen tot dan toe ongeëvenaarde succes ten onder. Als rond diezelfde tijd de Industriële Revolutie begint, missen wij dan ook gigantisch de boot.
Niet dat we daar rauwig om moeten zijn. De horigheid, lijfeigenschap en slavernij van het platteland, kent in de steden een nog grimmiger tegenhanger. Niet de adel, maar de industriëlen vormen hier de uitbuitende klasse. Met dezelfde vanzelfsprekendheid en gebrek aan moraliteit als vorige week de gesjeesde bankiers van Goldman Sachs tentoon spreidden tijdens de verhoren voor de senaatscommissie, houden zij de human resources in de slumps op het randje van leven. Net als bij de sub prime hypotheken proberen de kapitalisten daar nog het laatste restje geld uit te persen door hen in hun eigen winkels het maximale te laten betalen voor voedsel en andere noodzakelijkheden, die zijzelf niet meer blieven.
De hemeltergende en schier onbeschrijflijke wantoestanden waar dat toe leidt, worden dapper beschreven door ene Friedrich Engels. De onderliggende wetmatigheden door zijn vriend Karl Marx in de drie delen van Das Kapital. En daarmee zijn we weer bij 1 mei. De dag van de Arbeid. De andere 264 zijn nog kennelijk steeds voor het Kapitaal.

In 1848 slaat de vlam in de pan. Overal in Europa breekt de revolutie uit. De human resources in zeker 25 steden komen in opstand. Friedrich en Marx zijn er als de kippen bij door het Communistisch Manifest te publiceren. Legers trekken de steden in. Vele duizenden arbeiders worden gefusilleerd of gedeporteerd . Bloed gutst door de van ziekten en andere viezigheid stinkende stegen. Het lukt enigszins om de orde te herstellen. Maar de geest is uit de fles. Staatsgrenzen worden opnieuw getrokken. Rijken verdwijnen. Nieuwe ontstaan.
Maar dit alles gaat voorbij aan de Lage Landen. Een bange koning geeft Thorbecke opdracht een nieuwe grondwet te schrijven. De koning deelt voortaan zijn macht met het volk. En dat volstaat. Nederland behoort tot de zeer weinige plekken in Europa waar de revolutie van 1848 zich vreedzaam voltrekt. En waar dat effect ook blijvend is. Elders, zoals in Rusland, moet de oude orde er later alsnog aan geloven. Maar wij, wij vieren elk jaar met Koninginnedag alsnog knusjes dat het toen is goed gegaan.

Gek land, dat Nederland. We snappen niet half wat we hier kunnen met z’n allen. We denken een innovatieplatform nodig te hebben. Maar we kunnen hier de geschiedenis naar onze hand zetten! De onvermijdelijkheid een vreedzaam verloop geven. Wij meesteren de kunst van het meestribbelen.

Opnieuw kijken we de geschiedenis in de ogen. Terwijl iedereen om ons heen nog bezig is met de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal – bezig is 1 mei te vieren als een revolte van de onderdrukten, de verworpenen der aarde – weten wij dat die strijd allang gestreden is. Het gaat niet om kapitaal, het gaat niet om arbeid. Het gaat in de gewichtsloze economie om kennis. En we weten bovendien dat de wetten van de kennis niet luisteren naar de wetten van Marx, noch naar die van Adam Smith. Ze luisteren naar de wetten van het polderen.

Gek land, dat Nederland. Hebben hier de toekomst allang uitgevonden. Weten dat zelf nog niet. Al sinds 1848 niet. Doen gekke dingen. Importeren de vrije markt, zelfs in de zorg, het onderwijs en bij de overheid. Terwijl juist die vrije markt voor alle problemen zorgt die de wereld van 1848 in de fik zetten. Die cynische overwegingen terugbrengt over of het nu goedkoper is bij het vegen een kind door een schoorsteen te trekken of een borstel die maar slijt. Toegegeven, dat spook wordt wat in toom gehouden door regels, maar bij gebrek aan moreel besef bij wie zo gedijt bij de vrije markt, komt de geest steeds opnieuw weer uit de fles.
Waarom maken we steeds dezelfde fouten? We weten toch hoe het moet? Je moet meedeinen met de golven. Je moet vriendschap sluiten met het onvermijdelijke. Je moet even onbevangen kijken naar het bestaande als naar het nieuwe dat zich aandient. Het exotische dat zo anders is dan wij.

Maar helaas. Wij worden tegengehouden door een meerderheid. Een meerderheid die nog leeft in 1848. Die denkt in termen van vrije markt. In termen van arbeid en kapitaal.

Stel dat de bankiers van Goldman Sachs de Internationale zouden aanheffen. Zou u dat gek vinden? Toegegeven, je zou raar van staan te kijken. Maar het is niets vergeleken bij wat ons werkelijk te wachten staat; de irrelevantie van het Kapitaal. Marx had dat niet voorzien. Zoals dat een econoom betaamt. Maar polderaars wisten dat allang; de Waarheid ligt nooit in het midden. De waarheid ontstijgt de kibbelaars en hen die nooit hun mening durven bijstellen.

Gek land, dat Nederland. Heeft de toekomst allang uitgevonden. Weet dat zelf nog niet. Het wordt tijd voor een Rijnlands Manifest.

Ik weet niet hoe het u vergaan is, laatst weer in dat stemhokje. Sta je middenin die complexe wereld waarin hele grote veranderingen aan het gebeuren zijn en dan mag je met één rood potlood (niet bevochtigen) één lullig hokje aankruizen, één keer in de vier jaar. Dat dwingt je tot een versimpeling van de werkelijkheid waar je beroerd van wordt.
Oude schema’s helpen niet meer. Links en rechts lopen dwars door elkaar heen. En het laat negentiende-eeuwse driestromenland van confessioneel, liberaal en sociaal is allang doorgespoeld naar zee. Vind je het dan gek dat een groeiende groep mensen het nog een stapje simpeler maakt en gewoon tegen stemt? Ik blijf stemmen hoor, bij gebrek aan beter, maar als dat nou alles is wat we kunnen verzinnen in dit social media tijdperk om vorm te geven aan democratie…
In aanloop naar 9 juni klinkt ook hier te lande de roep om change. Het lijkt erop dat we na de gekozen burgemeester (daar is nu na een halve eeuw! breed draagvlak voor – sjonge) nu richting gekozen minister-president gaan. Maar dat is natuurlijk alleen maar een reparatietje van een overigens vermolmd stelsel. En het zal ook nog wel even duren, die echte verandering. Intussen roepen we: Yes we Cohen! Kunnen we weer fijn de boel versimpelen door onze beoogde leider de maat te nemen. Alsof we nog op de savanne leven.
Net als in de Verenigde Staten doen we steeds meer alsof onze democratie een sportwedstrijd is, waarvan je op televisie verslag kunt doen in termen van winnen en verliezen. En intussen hitsen we het publiek op: Yes we Cohen. Of gaat JP dan toch weer opkrabbelen? We zullen het zien in de volgende aflevering van P&W.

Een van de dingen die we alsmaar over het hoofd zien, is de enorme verwevenheid tussen wat er in en tussen organisaties gebeurt en de inrichting van onze maatschappij. Dat gedoe met dat potloodje stamt uit een tijd van ontwrichting van gezinnen en samenleving door de Industriële Revolutie. Geschrokken van de woelingen in het buitenland gaf koning Willem II opdracht de stem des volks handzaam te kanaliseren. Op advies van de Commissie Thorbecke werd in 1848 de parlementaire democratie ingevoerd waar we het nu nog mee doen. Oude feodale restanten in bestuur en rechtspraak zijn nooit helemaal verdwenen en hun instituties kennen nog steeds een onevenredig prinsen- en baronnengehalte.
Ongeveer tegelijkertijd ontstond in de Verenigde Staten de eerste organisatie met managers, een tot dan toe onbekend fenomeen. Het betrof een spoorwegmaatschappij en die bedrijven hadden in die tijd vooral het doel in zo’n groot land de boel een beetje bij elkaar te houden. De introductie van het organogram werd een daverend succes. Zozeer zelfs dat we tegenwoordig al op de middelbare school voorsorteren op wie er leiding zullen geven en wie er gewoon moeten gaan doen wat er gezegd wordt. Van de weeromstuit ontwikkelt zich een anarchistische straatcultuur waar alles draait om ‘respect’.

Al snel na de introductie van de gemanagede organisatie ging het mis. Het was in 1886 opnieuw een spoorwegmaatschappij, die zoals bekend in de VS altijd al private ondernemingen waren, die bij de rechter met succes gelijke rechten bedong. Mooi idealistisch vonnis, maar in de praktijk is het zo dat wie het meeste geld aan juristen kan uitgeven, meestentijds zijn zin kan doordrijven. Zo geraakte het openbare leven in de Amerika langzaam maar zeker volledig gekoloniseerd door het bedrijfsleven. Net als in feodale tijden legt een kleine minderheid zijn wil op aan de grote meerderheid.

Het wetsvoorstel waar het Huis van Afgevaardigden zich vandaag over buigt, gaat over een herziening van het gezondheidsstelsel waar een eeuw (!) geleden Obama’s voorganger Theodore Roosevelt al op aandrong. Roosevelt, die net als Obama de Nobelprijs voor de Vrede ontving, ging het in feite ook al om de strijd tegen de kolonisatie van de democratie door grote bedrijven. Voor wie in een vrije markt woont in plaats van in een samenleving, is de gezondheidszorg vooral een enorme money making machine, waar je mensen naar hartenlust van kunt in- en uitsluiten. Wie in een samenleving wil leven, kan dat niet.

Als het Obama vandaag dan wel lukt, zou dat een zeer betekenisvolle overwinning zijn op de jongens van de vrije markt. Dat kun je nauwelijks onderschatten. Maar het is daarmee nog geen Change. Change zou het pas zijn als we een echte fundamentele democratiseringsslag zouden kunnen maken. Eerlijk gezegd zie ik dat niet gebeuren als we in een wedstrijd blijven hangen tussen geld en democratie. Die strijd levert gewoonweg teveel verliezers op. Ook bedrijven en andere organisaties hebben er veel bij te winnen als ze volop respect zouden tonen voor hun vakmensen en professionals en hun verlammende hiërarchieën zouden slopen tot aan de top.

Eerlijk gezegd verwacht ik op dat front veel meer Change dan van het politieke domein. Gewoon omdat het loont. Organisatieactivisme gaat wat mij betreft om een win-win. En net als in de negentiende eeuw zal daaruit de echte democratiseringsslag volgen. Maar als het in de tussentijd nodig is de boel een beetje bij elkaar te houden, dan roep ik ook om het hardst mee hoor: Yes we Cohen.

Nu is het gemakkelijk daar boos over te worden, of cynische stukjes over te schrijven. Maar die kant wou ik niet uit. Ik wil het hebben over de waarneming dat je eigenlijk nooit anders meer hoort. De lethargische ontkenning van de eigen rol klinkt ook alom. Op elke aandeelhoudersvergadering bijvoorbeeld. ‘Het waren de marktomstandigheden,’ zegt de Chief, ‘daarom hebben we onze eigen onmacht afgeschoven op duizenden werknemers die er ook niks aan konden doen’. Of woorden van die strekking. In bedrijven is de enige plek waar je eerlijk over jezelf geacht wordt te wezen het functioneringsgesprek. Maar daar zullen weinigen nog instinken.

In het landsbestuur is het geen haar beter. Niemand die zich kapot schaamt voor hoe hij eraan bijgedragen heeft dat wij een foute oorlog zijn binnengerotzooid. Al dan niet met de kennisvannu. En dan onze volksvertegenwoordigers… Die zijn muurvast gelopen in zelfbedacht debatritueel, waarin er kennelijk zware straffen staan op het komen tot enig voortschrijdend inzicht. Terwijl dat wat mij betreft hun enige opgave is: wijsheid tonen. Elkaar aftroeven op reeds ingenomen standpunten voegt niets toe. En de burger, die stemt tegen. Gek he…

We rijden met z’n allen op een snelweg. Maar er zit niemand achter enig stuur. En het ijzelt. Dat is wat al die mensen kwamen vertellen bij die brave meneer De Wit. We hebben systemen gemaakt die ons de baas zijn in plaats van andersom. Ze luisteren naar termen als het financiële stelsel, de parlementaire democratie, de markt, het bedrijf, de organisatie. Niemand die nog iets kan doen aan wat daar gebeurt. Niemand, als we de vijf vrouwen en 36(!) mannen serieus nemen die verschenen.

Laten we dat ook maar doen, ze serieus nemen. Ondanks hun mediatraining klonk hun machteloosheid oprecht. En wat dat betreft geloof ik ze ook wel. Hiërarchieën bouwen om de geest weer terug in de fles te krijgen, heeft volstrekt geen zin meer. Daar weer toezicht op proberen te houden al evenmin. De systemen zijn met zichzelf aan de haal. En dus pakken deze mensen de regie over waar ze wel invloed op hebben: hun eigen gewin. Volstrekt begrijpelijk; dat snapt zelfs een econoom. Maar laten we het nooit, nee nooit meer hebben over leiderschap.

Pierre Teilhard de Chardin

Zo op het eerste gezicht lijkt er weinig aan de hand. Na het debacle in Kopenhagen kunnen we zo ons langzamerhand opmaken voor het beantwoorden van de vraag met hoeveel mensen we denken over te gaan blijven op deze planeet. Geen nieuws dus. En dus krijgen we allemaal demagogische werkjes zoals The Age of Stupid, bol van hooi op de vork van sceptici. En dus slaan we aan het discussiëren in plaats van de onvoorstelbare rotzooi die we ervan gemaakt hebben eens te gaan opruimen. En helaas, helaas, vonden sommige leiders het nodig de boel in Kopenhagen nog een beetje te redden op het end. Nee, zo komen we er nooit.

En we hadden nog wel zo’n mooie financiële crisis het afgelopen decennium… Menigeen dacht toch dat die zou leiden tot het demasqué van de neoliberale ordening van het kapitalisme, van de samenleving, van de biosfeer, van de aarde. Een ordening waarbij je alles wat jou in het streven naar je eigenbelang in de weg zit kunt afwentelen op het collectief en je werkelijk gaat denken dat als je op grote schaal hypotheken verkoopt aan mensen die dat nooit zullen kunnen terugbetalen, dat geen effect zal hebben. Op jou niet, althans.

Maar helaas, de mannen in pakken praten alweer over herstel. O gelukkig, denken we dan, de crisis is voorbij – geen idee waarover het gaat, maar dat crisisgevoel is maar akelig. En dus gaan we weer over tot de orde van de dag, worden de rijken weer wat rijker, de sloebers nog wat armer, zo dat nog kon. Terwijl duidelijk is dat dat uiteindelijk in niemands belang kan zijn. Zo’n systeem komt vroeg of laat in een diepe crisis en kennelijk was deze het nog niet. Helaas, het moet allemaal kennelijk nog een beetje erger worden. Het was toch mooi geweest als we alleen maar ons overtollig geld waren kwijt geweest. Maar meestal moet eerst alles kapot. Een wetmatigheid die sinds 1963 bekend staat als The Tragedy of the Commons.

Maar toch.

Stel nou dat we hier alleen maar naar de verschijnselen zitten te kijken. Naar gebeurtenissen die het gevolg zijn van een bepaalde manier van denken. Bijvoorbeeld het denken dat je laat geloven dat het nastreven van eigenbelang per definitie goed is voor het geheel en dat de zondvloed wel aan jou voorbij zal gaan. Dat soort denken – is dat toch niet een beetje gedateerd aan het worden? Misschien zelfs meer dan een beetje en zitten we met de decenniumwisseling wie weet wel op een omslagpunt? Een breinbeving, zoals Jaap van Ginneken dit soort omslagen in de publieke opinie noemt.

Ik weet het niet. Ik weet het niet. We hebben in 2009 twee mooie kansen op een louterende crisis voorbij laten gaan, maar ik vraag me toch af of we dat met een derde ook zullen doen. Dat we zullen zeggen: laat maar eens gebeuren. Het moet toch. Of dat we dan zelfs iets geleerd zullen hebben van sommige revoluties in Oost-Europa en Afrika. Dat het beter is je energie te besteden aan de transitie in plaats van het tegenhouden van het onvermijdelijke? Stel je dat nou eens voor…

Zijn daar voortekenen van? Is er iets geweldigs gaande in de wereld? Of, preciezer gezegd, in het denken over de wereld? Naderen we punt omega? In de marge van de voorlaatste netwerkbijeenkomst van DeLimes barste daar een gepassioneerde discussie over los. De pessimisten, dat waren degenen die naar de verschijnselen keken. De optimisten degenen die rapporteerden over gesprekken, ontmoetingen, zwellende onderstromen, afhakers, opnieuw beginners, vernieuwers, nieuwe uitdagende gedachten, hoop.

En eerlijk gezegd herkende ik dat. Het kan natuurlijk allemaal perspectivische vertekening zijn, maar wij krijgen steeds meer vragen op ons af die gaan over die andere toekomst. Opdrachtgevers die uit het hoofd kunnen citeren uit alles wat er recentelijk over Rijnlands is verschenen. Tijdens lezingen zijn er eigenlijk nauwelijks meer mensen die opstaan om op verontwaardigde toon te melden dat dat Rijnlands iets uit het verleden is. Of die met rechttoe rechtaan Angelsaksische logica beweren dat een blik op je portemonnee toch wel duidelijk maakt wie er gelijk heeft. Steeds vaker geven mensen ons na een training terug dat ze zich geraakt voelen, geïnspireerd en dat allemaal omdat je ze woorden hebt gegeven voor dat wat ze eigenlijk al wisten… Wat ze eigenlijk al wisten…

Dat zijn toch tekenen van een breinbeving. Of niet soms? Geef me meer. Geef me meer. Meer van die voortekenen van dat wij, meer of minder in verwarring, het gevoel hebben dat er op dit moment iets geweldigs gaande is in de wereld, zoals Pierre Teilhard de Chardin dat formuleerde. We hebben het zo nodig.

Ik ben er niet over begonnen hoor. Het was Blankfein zelf. Even voor de goede orde. Goldman Sachs is die hele grote Amerikaanse bank die werd overeind gehouden met miljarden en miljarden aan dollars overeheidsgeld. Geld dus dat de nazaten van Joe Sixpack nog moeten gaan verdienen. Waartoe de Joe’s van deze wereld voortdurend en met de meest aperte leugens voor de gek moeten worden gehouden overigens. Maar dat terzijde.
De wereldwijde financiële crisis begon toen de enige echte concurrent van Goldman Sachs omviel: Lehman Brothers. Die kregen tot verbazing van menigeen geen geld van de toenmalige minister van Financiën Henry Paulson. Pikant detail is dat Paulson de vorige topman van Goldman Sachs was. Maar ook dat terzijde. Evenals het feit dat oud Goldman Sachs-mensen zo’n beetje alle belangrijke functies bezetten in het Amerikaanse financiële stelsel. Ook onder Obama, naar het schijnt.
Inmiddels zijn er in de Verenigde Staten rijen en rijen kleine banken failliet gegaan (dit jaar alleen al vele honderden) en worden overal ter wereld, Nederland incluis, banken een kopje kleiner gemaakt. Dat komt Goldman Sachs allemaal erg handig uit en er worden dan ook winsten gemaakt als nooit tevoren. Het derde kwartaal 3,19 miljard dollar. Maar zelfs dat terzijde.
De miljarden overheidssteun zijn inmiddels fijn terugbetaald en Goldman Sachs heeft weer helemaal vrij spel. Tot (machteloze) woede van Obama wil de bank dit jaar daarom haar mensen ruim 20 miljard aan bonussen uit gaan keren. De bank waant zich nu volstrekt onkwetsbaar en neemt risico’s waarbij vergeleken subprime hypotheken kinderspel zijn. Niemand, zo moeten ze daar denken, kan het zich nog veroorloven de bank te laten vallen – de economie in heel de wereld zou abrupt tot stilstand komen. Maar zelfs daar wil ik het niet over hebben.

Wat me nog meer dan dat alles de stuipen op het lijf jaagt, is die uitspraak van Lloyd Blankfein. Banken doen het werk van God. In een interview met de Britse krant Sunday Times zegt hij onder andere: ”We helpen bedrijven te groeien door ze te helpen met kapitaal. Bedrijven die groeien, creëren welvaart. Dat betekent weer dat mensen banen hebben, dat zorgt voor meer groei en meer welvaart.”
Tot zover zou je nog kunnen denken aan een schromelijke overdrijving als je dat het werk van God noemt. Of van megalomane zelfoverschatting. Maar de uitspraak wordt pikant als je je bedenkt dat God zich altijd intensief met bankzaken bemoeid heeft, net als met seks trouwens. Net als Allah nog steeds doet, verbood God eeuwenlang het maken van geld met geld. Kennelijk had Hij in Zijne voorzienigheid de huidige crisis al voorzien; want dat is precies wat er mis is: het creëren van geld uit het niets. Ik heb niet echt verstand van geloofszaken – ik heb er tenslotte nooit over geschreven – maar tot in de dertiende eeuw was dit in de ogen van de kerkvaders een ongehoorde blasfemie, die je te vuur en te zwaard moest bestrijden. Wat ook met ware geloofsijver gebeurde.
Toen openden de kerkvaders de doos van Pandora. Het heffen van rente werd toegestaan. Behalve voor de ware gelovige, natuurlijk. In welke leemte handig werd voorzien door in diaspora levende gelovigen die het Nieuwe Testament niet erkenden. Bankieren is dus al van meet af aan een godsdienst kwestie.

Blankfein zal z’n geschiedenis goed kennen, dus als hij zegt dat banken het werk van God doen, moeten we ‘m serieus nemen. Velen – en zeker ik – kregen een vreemde smaak in de mond. Zeker als je je gaat afvragen waar die godsgruwelijke hoeveelheden geld voor nodig zijn die de bankiers van Goldman Sachs er zelf mee verdienen. Ter zelfverrijking of verrijking van het eigen nageslacht, lijkt het me allemaal wat veel. Nee, was het maar hebzucht. Het is het werk van God…

Nogmaals, ik heb er niet veel verstand van, maar als ik naar de geschiedenis kijk, krijg ik altijd de indruk dat veel van het werk van God gaat zitten in het bestrijden van concurrerende goden. Precies daar is al dat geld voor nodig, moet je dan wel denken. En ja, het gaat ook in grote hoeveelheden naar brandhaard Midden-Oosten. Da’s geen geheim. Het werk van God. Om het in privat equity-termen te zeggen: iemand lijkt hier bezig met de voorbereiding van The Endgame…

Kan iemand me in kalme bewoordingen ervan overtuigen dat ik dat helemaal verkeerd zie? Ik wil dat namelijk graag geloven. Zodat ik hierover niet meer hoef te tobben. Van dit soort uitspraken krijg ik de kriebels.

Prince of Egypt Syndrom

Organisaties hebben ruwweg vier soorten problemen. (1) Problemen die het management kan oplossen. Die zijn er zo langzamerhand niet meer, mag je aannemen. (2) Problemen die het management niet kan oplossen. Daarvan is de dominante overtuiging dat die er in principe niet zijn. En dus moet je aannemen dat praktisch alle problemen in organisaties zijn in te delen de andere twee categorieën: (3) problemen die direct of indirect het gevolg zijn van managementhandelen en (4) problemen waarvan het management zegt er ook niks aan te kunnen doen omdat het onheil van buiten komt.

Al ik u tien fiches zou geven, hoe zou u die dan verdelen over de vier categorieën? U mag daar even over nadenken. Misschien moet u dat ook wel even doen, voordat u verder leest.

Oké? Dan gaan we verder. De manier waarop u de fiches verdeelt, is waarschijnlijk erg afhankelijk van uw opleiding. Hoe hoger opgeleid, hoe meer fiches er bij 1 liggen. Ook als u onderaan de pikorde zit, ontstaat daar waarschijnlijk een flink stapeltje. U ervaart immers geen enkele invloed op de gang van zaken en dus moet u wel aannemen dat het management het gewoon laat afweten of samenspant om er zelf beter van te worden (de paranoia van de machtelozen, noemt Manfred Schneider dat).

Ook denk ik dat er een verschuiving is in de tijd. Het vertrouwen in categorie 1 is de laatste tijd scherp afgenomen. Terwijl het stapeltje bij categorie 3 flink is gegroeid. Vooral het woord graaicultuur valt daarbij veelvuldig.
Vreemd genoeg wordt er heel gelaten gedaan over categorie 4 – problemen waar het management zegt niks te kunnen doen; die problemen worden doorgaans een op een doorgegeven aan de organisatie (het gaat vrijwel altijd om een of andere vorm van externe verantwoording in de vorm van boekhoudkundige of kwaliteitseisen) en door de mensen daar sullig geaccepteerd. Heel vreemd. Waar anders heb je een management voor? Maar goed, ander verhaal.

Persoonlijk zou ik al mijn fiches zetten op categorie 2. Er zijn steeds minder problemen die met het huidige managementdenken zijn op te lossen. Eigenlijk zijn we daar wel doorheen. Ruimschoots zelfs. Door het toch te proberen, ontstaan vrijwel alle problemen in organisaties die wij nu kennen (categorie 3). Ook de problemen die zogenoemd van buiten komen (4) zijn feitelijk een gevolg van datzelfde denken. Zo langzamerhand is de conclusie onontkoombaar dat het managementdenken niet de oplossing is, maar het probleem.

Daarmee, zo haast ik mij te zeggen, is natuurlijk niets kwaads gezegd over management – laat staan over managers. We hebben daar veel aan te danken in termen van welvaart en welzijn. Alleen, tja, nou helpt het niet meer.

Ook managers zijn zich daarvan bewust. Net weer die Davos-bijeenkomst (dit keer in het Chinese Dalian trouwens) met al die top-figuren. Ook een gemiddelde Raad van Bestuur – als die zich nog niet heeft laten afschepen met die holle frase van besturen op afstand – trekt zich op dit moment de haren uit het hoofd. Kwaliteit moeten we leveren. De klant echt helpen. Maatschappelijk verantwoord zijn. De ethiek moet terug. Waarden-gedreven handelen.

Nee, het wat is niet het probleem. Daar zijn we het eigenlijk roerend over eens met z’n allen. Het probleem is altijd het hoe. It is always a question of the how.

Daar kunnen we natuurlijk best een paar boompjes over opzetten. Deze plek lijkt me daar ook prima voor geschikt. Beste mensen, ga je gang.

Een onderwerp wil ik echter bij voorbaat bij de kop pakken. Dat betreft dat vreselijk afgekloven begrip leiderschap. Ik geloof dat wel een kwart van de managementliteratuur daarover gaat. En ook in de media en op straat hoor je toch maar steeds weer die roep om leiderschap. Waarom? Er is toch zo langzamerhand genoeg bekend of wat macht doet met de psyche. En andersom, welke psychische gesteldheid je doet verlangen naar macht? En kom mij niet steeds weer met diezelfde handvol uitzonderingen.

De roep om leiderschap is gewoon een van die managementproblemen. Het verlangen aan die lokroep gevolg te geven, leidt tot het akelige Prince of Egypt syndroom. Je hoort de verholen vertwijfeling in hun stem als zij roepen: Volg mij, ik weet de weg. Hopend op een godswonder. En kom mij nou niet weer met die uitzondering…

Waar we naar terug moeten is dat managers weer problemen gaan oplossen die zich daarvoor lenen (1). Daarvan zijn er niet zoveel. Zorgen dat de geldstromen een beetje in evenwicht zijn en zorgen dat de verwarming het doet. Salaris op tijd is ook wel fijn. Maar al die andere dingen (2) zoals mensen aansturen en leiderschap tonen, daar krijg je alleen maar gelazer van (3). En waar ze zich vooral eens nuttig kunnen maken, is bij het weerstaan van die idiote regelzucht (4). Ik vrees echter dat ik hier te veel vraag van de gemiddelde organisatiehuishoudkundige, die alleen gewend is mee te surfen op managementhypes, en dus nog nooit tegen de stroom in heeft durven roeien.

Professional

Over HRM zal ik het niet hebben. Daarover wordt genoeg geschreven op deze site. Dus laat ik het hebben over de afdeling Communicatie – voor zover niet ingelijfd door HRM. Op die afdeling werken vaak mensen met een groot hart. De meesten zijn heel aardig en hebben het beste voor met de medemens. Vaak ook zijn ze buitengewoon slim en creatief. De typische communicatieprofessional die mij voor de geest komt, heeft slimme oogjes en een drupje cynisme in zijn stem. Hij heeft een onafhankelijke geest en kijkt meewarig naar braveriken, die kritiekloos achter het officiële beleid aanlopen. Hij heeft een gevoelig oor voor newspeak en is de eerste die er grappen over verzamelt.

Goed, nu heb ik wel genoeg positieve dingen gezegd om mijn punt te mogen maken. Die betreft namelijk de bazin. Mijn lievelingsprofessional is namelijk zelden de baas van de afdeling. Die is namelijk strategisch. Dat schijnt te moeten bij stafafdelingen, dat ze strategisch moeten meepraten. Al zolang ik me kan herinneren staan de vakbladen er vol mee en er zijn in het communicatiewereldje volop professoren die erop gepromoveerd zijn. Dus zal het wel steeds niet lukken.
Nou, om erbij te horen – zo weet elke communicatiemens – moet je kunnen meepraten. En om te kunnen meepraten moet je hetzelfde taaltje spreken. Het managementdiscours beheersen. En newspeak, daar moet je geen grappen over maken, die moet je juist aandragen – dan hoor je er pas bij. Dan zijn we lekker strategisch bezig. Menig communicatiemanager (op zichzelf al een betekenisloos woord) neemt haar rol zo serieus dat zelfs de heren aan de top er af en toe om moeten lachen. Maar ja, communicatie he, onmisbaar bij het uitrollen van elke strategie.

Zijn we eenmaal lekker strategisch bezig, dan is de wereld aangenaam overzichtelijk. 1) Wat moet de buitenwereld van ons denken? 2) Wat moeten medewerkers denken 3) Welk communicatieplan gaan wij ontrollen opdat iedereen zo beïnvloed wordt dat de strategische doelen gehaald worden. Wedden dat er dan steeds minder discussie is over de toegevoegde waarde van Communicatie?

Het strategisch willen meepraten is helemaal niet de oplossing. Het is juist het probleem. Op een communicatiecongres was ik na een key note van de manager strategische communicatie van een groot dienstverlenend concern. State of the Art, heette zijn bijdrage. Mijn ultieme doel is, zo hield hij de honderden vakbroeders en –zusters voor, om al onze medewerkers (zo’n 100.000! – HJ) hetzelfde te laten zeggen. Luid applaus. Ik verbijsterd.
De beelden die zijn opmerking losmaakte – deels in zwartwit – buitelden nog door mijn kop toen het mijn beurt was. Ik vroeg me hardop af of ik het nou goed gehoord had. Dat was het geval. Ik heb toen iets gestameld over de grondwet, de universele verklaring van de rechten van de mens en dat soort zaken waar mensen hun leven voor gelaten hebben. Dat het toch niet kon zijn dat we dat allemaal inleverden omdat het nu eenmaal strategisch was. Het kwam mij op boze opmerkingen te staan op de evaluatieformulieren. Wie ik wel niet dacht wie ik was.

Professionaliteit kan kennelijk zonder moraliteit. Vakmanschap niet. Aan het serieus uitoefenen van een vak is onlosmakelijk het streven naar een hoger doel verbonden. Voor professionals geldt alleen maar of het strategisch is. Dat is levenslink. De professional als apparatsjik. Dat gaat over meer dan alleen maar financiële faillissementen. Dat gaat over het failliet van alles wat ons dierbaar is.

Gebruikerstest

Bij welke reorganisatie werk jij? Leuk verzonnen hoor, dat boek van Jaap en Hester. Maar het gaat er natuurlijk om wat je er in de praktijk mee kunt. We moeten immers reëel blijven.

Wij als MT zijn ermee aan de slag gegaan. En ik zou onze best practice graag aan u willen presenteren. Aanleiding was onze constatering dat wij al jaren achter de feiten aanlopen. Bij elke reorganisatie die wij doorvoerden, bleek een andere managementteam ons al voor geweest te zijn. Zo waren wij ook later dan anderen met het invoeren met pop-gesprekken, met een code of conduct, ketenmanagement, het HKZ-label, kaizen, competentiemanagement, noem maar op. Altijd liepen wij achter de feiten aan. Sterker nog, wij waren een van de laatste bedrijven die een duidelijke scheiding aanbrachten tussen front- en backoffice.

Ik heb tegen mijn mensen in het MT gezegd: dat kan zo niet langer. Ik wil ook wel een keer de eerste zijn. Dus heb ik ze gezegd uit te kijken naar nieuwe visies, nieuwe tools en nieuwe newspeak. Zodat wij ook eens kunnen zeggen op een receptie: O dat… dat hebben wij al lang geïmplementeerd. Ja joh, moet je ook doen.
Ik heb erbij gezegd in het MT dat ik zelf zou opletten op die Weggeman en Peters, die schijnen wel hot te zijn op dit moment. En die McKinsey enzo en Berenschot, daar kun je op dit moment toch echt niet meer mee aankomen. Peperduur ook. En het is natuurlijk wel crisis. Ja, we moeten reëel blijven.
Ik kan wel zeggen dat ik de eerste was die het boek in huis had. Bij welke reorganisatie werk jij? Jaap Peters en Hester Heringa. Ik heb het op tafel gegooid en ik heb gezegd: hier gaan we wat mee doen. En om het meteen maar even concreet te maken, we moeten toch in oktober onze reorganisatieplannen voor volgend jaar weer gereed hebben: 2010 wordt het jaar van het organiseren.
Iedereen zo’n boek gegeven, maar dat is niet praktisch. Heeft natuurlijk niemand tijd voor. Ja, iedereen is als een gek bezig aan die reorganisatieplannen. En die moeten gewoon op tijd klaar, want voor je het weet is het weer 1 januari. En dan sta je met je nieuwjaarstoespraak toch mooi met een mond vol tanden en mis je de kans om alle neuzen dezelfde kant op te zetten. Dus, slim, we hebben een bureau opdracht gegeven dat boek voor ons te lezen. Wel na het weekend klaar natuurlijk. Dat is zo fijn van die consultants.
Dus wij de maandag daarop weer, in het MT het rapport van dat bureau op de agenda. Had natuurlijk niemand tijd voor gehad om te lezen (ja, zit een weekend tussen), dus heb ik even leespauze ingelast om de management summary te lezen. En al gauw ontdekten we het zinnetje waarnaar we op zoek waren. “Indien meer nadruk komt te liggen op organiseren (bladiebladiebla) leidt dat tot een aanzienlijk kos-ten-re-duc-tie.” Say no more, say no more. Dat kunnen we wel gebruiken, dacht ik zo. En doet het ook altijd goed bij de aandeelhouders. Ja toch, je moet wel reëel blijven.
Dus wij met die consultant die we dat boek hadden laten lezen, de hei op. Om het concreet te maken. Ja, en dat is toch wel een beetje kritiek op dat boek, het is allemaal niet echt concreet hoor. Het gaat over gras en over aandacht en over american football en respect. En, ook zoiets onpraktisch, organisaties zonder leiders. Nergens gaat het over gewoon, praktisch, management tools. Erger nog, er staat niet eens een fatsoenlijk stappenplan in.
Beetje chaos hoor, dat boek. Je mag ook overal beginnen waar je wilt. Ja, zo zitten wij niet in elkaar. Dus, tip voor de volgende keer, zet een heldere procedure in het voorwoord hoe je dat boek moet lezen. Neem de lezer bij de hand.
Maar er staan wel lekker veel plaatjes in, dat weer wel. Dus dat hebben wij ook als aanknopingspunt genomen en we zijn gewoon bij het begin begonnen. Kom je op bladzijde 10 meteen die foto tegen met al die borden. Nou, wat is hier het probleem, zeg ik. Teveel borden. Wat is hier de oplossing? Juist: minder borden. Kunnen we dat even smart maken? 82,4 procent minder borden op 31-12-2010. Prima. Je mag best een beetje fors inzetten. En wat zit daar tussen? Juist, het bordenreductieplan. Werkgroepje, heldere stappen, communicatieplan, hoe ingewikkeld kan dat wezen? Appeltje – eitje.
Practice what you preach. Walk the talk. Dus wij zijn op de hei meteen aan de slag gegaan met die casus. En we zijn al vrij snel, ik geloof dat we er al met al drie dagen over hebben zitten vergaderen en brainstormen, met een helder tool gekomen. En die zou ik mevrouw Heringa en de heer Peters maar meteen willen aanreiken.
…
Wij noemen het de bordenwisser (al die Angelsaksische namen toch zo uit…). Je zorgt vervolgens voor een juiste afbeelding van de werkelijkheid, haalt dit tool erover. Zo gepiept.
Toen was natuurlijk wel de tijd op, maar op deze manier zou je door dat hele boek kunnen gaan. Bij wijze van oefening. Want nogmaals, dat organiseren lijkt toch wel zeer het implementeren waard hoor.
En om het helemaal praktisch te maken, heb ik deze speech meteen geupload naar www.organisatieactivist.nl. Hebben jullie meteen een stukkie voor je volgende boek: Praktische managementtools voor de implementatie van het concept organiseren. Want dit kun je met goed fatsoen toch geen managementboek noemen.

Ik dank u voor uw aandacht.

(Gesproken column tijdens de presentatie van het boek op 28 augustus in Zwammerdam – titel met dank aan bestuurder die vond dat ze wel erg veel last van haar zelfstandig denkende OR)

Zizek, Violence

Hetzelfde patroon zie je bij het microkrediet. Door velen afgeschilderd als de redding der arme mensheid – wij hebben er zelfs een prinses voor die binnenkort functieverhoging krijgt. Het rendement op deze kleine leningen voor arme mensen is immens. Uw pensioenfonds rekent waarschijnlijk op 20 procent. Rentes van 34 procent zijn geen uitzondering. Omdat het zo lucratief is, melden zich in voor mensen met targets makkelijk bereikbare gebieden als grote steden in India en Afrika, op grote schaal aanbieders van deze microkredieten die tegen elkaar opbieden. Steeds vaker wordt, omdat je zo gemakkelijk het ene krediet met het andere kunt aflossen, het microkrediet gebruikt voor de aanschaf van luxe goederen. Het bonussenvolkje verdient dubbel, de arme sloebers worden armer. Waar herkennen we toch dat patroon van? Spraken we nog niet zo lang geleden niet over een hypotheekcrisis? En was dat niet precies hetzelfde probleem?

Als je niks aan de achterliggende oorzaken doet, is het oplossen van problemen vragen om problemen. Wat nu als herstel wordt geveinsd, is feitelijk de opmaat naar de volgende crisis. Want, Herman Wijffels zei het al meteen in het begin, dit is geen hypotheek- noch een financiële crisis. Dit is een morele crisis. Nietsontziende mannen en vrouwen die zich onderling afvragen hoe je een energiecentrale plat kan leggen omdat de koersen dan zo lekker schommelen – waaraan je dan weer geld kunt verdienen.

Zouden deze mensen het met elkaar hebben over hun ‘vak’? Het vak van het grote geld graaien. Daar valt natuurlijk veel over te weten. Daar kun je veel kennis over uitwisselen, congressen over houden, universiteiten op inrichten. Je gaat het wetenschap noemen en de grootste graaier heeft het morele gelijk aan zijn zijde – dat zie je aan zijn ranking op de Fortune-100.

Ik ben geen doemdenker, zegt de Sloveense cultuurfilosoof Slavoy Zizek (hij spreekt 6 november in Amsterdam op de conferentie Reflections on Man after the End of History), maar toch voel je een grote crisis aankomen – kijk naar de honger die nu in grote delen van de wereld om zich heen grijpt. Of de ontwikkeling van de natuur, waarover we eigenlijk weinig weten. Over tien, vijftien jaar is het misschien zover.

Misschien. Ligt eraan hoelang we problemen blijven oplossen zonder het probleem op te lossen. Dingen een vak blijven noemen bijvoorbeeld, zonder het te hebben over de moraliteit. Kun je – om het maar eens concreet te maken – als HRM’er wel met goed fatsoen bij zo’n bank werken? Als creatief nog een reclamecampagne voor ze bedenken? Als sloeber er nog een rekening openen? Kan iemand nog om dit soort vragen heen?

In het begin had het iets verbetens, iets verontwaardigds. “Dat mensen dat nou niet zien wat er aan de hand is…”, placht Jaap te zeggen. “Het is niet zomaar een metafoor. Het is echt zo.” En op kantoor bespraken we dan de ergste gevallen. “Jaap, het is allemaal nog veel erger dan je in je boek beschrijft.”

Want zo is het wel. De wereld is vol paradoxen. Niets dat zoveel onvrijheid veroorzaakt als de vrije markt. In de VS zit een op de honderd onderdanen in de gevangenis; zelfs het meest totalitaire regime doet dat the land of the free niet na. Op het nagenoeg failliete IJsland waar we vorige week waren, bespeurden we zelfs opluchting dat de zeepbel geklapt was. De korte en ongebreidelde overlevering van het land aan het neoliberale kapitalisme had volgens veel gesprekspartners tot geldverslaving geleid, die de traditionele waarden van het land geheel uit het zicht had doen verdwijnen. Eindelijk hebben de IJslanders weer tijd voor elkaar en voor wat echt waarde heeft…

Een groot misverstand, dat je soms ook wel op deze site leest, is dat de intensieve menshouderij van Amerikaanse makelij zou zijn. Maar zo simpel ligt dat niet. Natuurlijk heeft het verschijnsel daar in zijn contemporaine vorm wel een (voorlopig) hoogtepunt bereikt. Maar, zoals we tijdens onze omzwervingen door de States telkenmale moesten constateren, ook in de VS komt Rijnlands organiseren volop voor. Sterker nog, de moderne bedrijvigheid zoals in Silicon Valley is allerminst Angelsaksisch georganiseerd. En sinds kort heeft het land zelfs een president die toch wel erg Rijnlandse uitspraken doet…

Ik vrees dat we het dichter bij huis moeten zoeken. Daar ook – of liever hier – moeten we waarschijnlijk de oorzaak zoeken van het feit dat juist Nederland, naast IJsland dan, zo ontvankelijk is gebleken voor de Angelsaksische ziekte die de intensieve menshouderij als symptoom kent.

Net als de VS is ons land ontstaan uit een opstand tegen de ontvanger der directe belastingen. Was dat in Amerika Her Majesty the Queen, hier te lande was dat Karel V. Diens opportunistische gunsteling Willem, hij was zoals bekend van Duitschen bloedt, had zich door erfenis en huwelijk rijke bezittingen in de Nederlanden verworven. Toen Karels zoon Philip II domicilie koos in Spanje en pogingen deed de geschiedenis te herhalen door iedereen weer katholiek te maken, werd Willem meegezogen in de afscheidingsbeweging. Hij deed er, net als zijn naamgenoot eeuwen later, voornamelijk het zwijgen toe ten aanzien van waar hij nou zelf stond. Ons volkslied is er nog immer verwarrend over.

Economisch en daarmee dus ook feitelijk, lag de macht aanvankelijk vooral bij de steden in het zuiden (Antwerpen, Gent, Brugge) en de hazesteden in het noorden. Holland telde amper mee. Dat veranderde pas toen de Spanjaarden Antwerpen terugveroverden en alle talent met kapitaal en al noordwaarts trok.
Dit viel samen met een revolutie in de landbouw. Door de import van goedkoop graan uit het oosten voor de onvermijdelijke pannenkoeken, brood en pap, verdwenen de keuterboertjes om plaats te maken voor de intensieve landbouw. Boeren specialiseerden zich in een bepaald product (zuivel of vlees), welk product uitsluitend bestemd was voor de markt. Daar werd veel kapitaal ingepompt (meer bijvoorbeeld dan in de VOC).
Al gauw was de koppeling tussen productie en geld belangrijker dan de relatie tussen productie en voedsel. De Nederlanden werden een natie van kooplieden, die de facto de adel als besturingsmodel verruilden voor het kapitalisme met een Oranje om te bezingen. In die status quo leven we nog steeds, zo heeft ene Karst T nog niet zo lang geleden aangetoond.

Het duurde niet lang voordat de intensieve landbouw en de intensieve veelteelt werden vergezeld door de intensieve menshouderij. Door de behoefte aan nieuwe gronden, ging men in de lage landen de War on Water aan. Daardoor raakte men vertrouwd met investeren in de lange termijn. In de waterschappen waren grote verschillen in rangen en standen niet erg productief, maar dat veranderde toen de nijverheid goed op gang kwam.
Aanvankelijk was die het domein van de gilden. In de gilden was de kwaliteit de baas. Daar zorgden de staalmeesters voor, een erefunctie die vakmensen die de top bereikt hadden, een jaar mochten uitoefenen. Om die kwaliteit te kunnen waarborgen leverende de gilden uitsluitend op bestelling. Durfkapitalisten echter, durfden het aan om op voorraad te produceren. Met die voorraden kon je bovendien goed handelen.

Als in 1635 Antwerpen valt, is de tijd rijp voor de Republiek (die overigens altijd Oranjes in dienst gehouden heeft) en daarmee voor de Gouden Eeuw. Met hun eye on the money creëerden de kooplieden steeds meer welvaart en verwierven ook steeds meer aanzien en macht. De gilden waren hen, met al hun regels en procedures (!), te langzaam terwijl de binnenlandse en exportmarkten explosief groeiden. Naast de gildes (die in ons land overigens niet sterk ontwikkeld waren) ontstonden er bedrijven, met een verregaande vorm van arbeidsdeling. Steeds meer mensen moesten er wel dienst nemen en ze werden genadeloos uitgebuit. Aan het eind van de 16e eeuw bleken kinderen nog goedkoper dan vrouwen – en werden massaal ingeruild…

Laat er geen misverstand over bestaan dat de intensieve menshouderij in zijn huidige vorm voor het eerst tot bloei kwam in de Lage Landen. Toen deze in met name de Angelsaksische wereld werd vervolmaakt, hebben we deze innovaties met graagte terug geïmporteerd. Aandeelhouders werden aandeelhandelaren. Kon je ook geld mee verdienen. Arbeidsdeling tot in het absurde, banken als handelswaar. Laten we elkaar geen mietje noemen; menselijke waardigheid was daarbij nooit erg belangrijk.

In die zin moeten wij ons gelukkig prijzen dat Jaap zijn queeste nu op een andere manier voortzet. Na de zomer verschijnt een nieuw boek van zijn hand (en die van Hester Heringa) onder de titel die op ons kantoor ook al een tijdje rondzingt: “Bij welke reorganisatie werk jij?”. De strijd tegen de intensieve menshouderij is nimmer gestreden. En het lachen daarover in zalen vol managers verstomt ook nooit. Het is om je rot te schamen, maar het verdient zo lekker – zo lijkt iedereen te denken. Ik heb principes, maar ook een hypotheek.

Jaap, ga door.