Ik heb er geen systematisch onderzoek naar gedaan, maar het ligt voor de hand dat onderwijs-professionals zich zo thuis voelen in Rijnlandse kringen vanwege het adagium van Rijnlanders: ‘wie het weet mag het zeggen’. En als iemand is opgeleid om ‘het te weten’ dan is dat wel de leerkracht. Het is op bijeenkomsten van Rijnlanders hun voornaamste wens: ‘ik ben toch de professional, waarom mag ik niet doen wat volgens mij goed is, waarom al die regeltjes, waarom dat sturen op prestatie-indicatoren, waarom al dat verantwoording afleggen. Ik wil gewoon mijn vak uitoefenen. Weg met de managers.’ De suggestie die daar in zit is dat het eigenaarschap van ‘het onderwijs’ bij hen – leerkrachten – zou behoren te rusten. Is dat echt zo Rijnlands? Zou de eigendom van een Rijnlandse school exclusief bij de professionals moeten liggen?

Ik denk het niet. Het gevolg van zo’n keuze zou zijn dat leerlingen en ouders louter nog  gezien worden als ‘onderwijsconsumenten’ en als ‘klanten’. Het onderwijsveld is in hoge mate een monopolie door de uniforme regelgeving van de overheid. Zelf een school beginnen is in de praktijk vrijwel onmogelijk en zelfs de meest ‘dwarse’ scholen – de Vrije Scholen – zijn gezwicht voor de druk van resultaatgerichte Angelsaksische denken. Monopolies hebben de neiging hun klant te verwaarlozen. Dat blijkt ook in de praktijk: de reclamepraatjes van scholen in de jacht op leerlingen gaan niet over wezenlijke verschillen, maar over sfeer, of er 1 (normaal) of 2 (veel, ‘profielschool!’) uur aan cultuurvakken wordt besteed, over hoeveel reisjes er worden gemaakt en hoe groot het ‘zorgcentrum’ is. Net zoals wij verleid worden meer te eten dan goed voor ons is, worden we met oneigenlijke argumenten verleid voor een bepaalde school te kiezen. De professionals doen zo geheimzinnig over hun vak dat het niet goed mogelijk is hun product op wezenlijke verschillen te onderzoeken.  Van een dokter accepteren we dat niet meer. Van het onderwijsveld (en de jeugdzorg ook trouwens) nog steeds wel.

Tot nu toe is elke poging om daarin verandering te brengen gestrand. Het IVO-onderwijs (individueel onderwijs) is grotendeels alweer verdwenen, ‘Weer samen naar School’ is grotendeels mislukt, ‘Het Nieuwe Leren’ is met verve weggepest, Speciaal Onderwijs gaat aan de eigen onbetaalbaarheid ten onder en het afgelopen jaar is ‘Passend Onderwijs vakkundig om zeep geholpen door de besturenkoepels. Dat heeft maar één oorzaak: de leerling wordt in al die programma’s niet gezien als de primaire eigenaar van zijn eigen ontwikkeling. Er wordt alleen maar op Angelsaksiche wijze nagedacht hoe het ‘product’ verbeterd kan worden door efficiëntere lesmethoden en (vooral) een steeds verfijnder allocatie van ‘de grondstof’ aan specialistische vormen van onderwijs.

Scholen staan aldus alleen nog maar ten dienste van de allocatie van kinderen naar de juiste plek in het economisch proces en richten zich daarom in hoge mate op specialisatie, disciplinering en socialisering. Het kan zijn dat er geen andere manier is om kinderen zich te laten ontwikkelen; het kan zijn, maar ik geloof het niet. Het moet mogelijk zijn de eigenaarschap voor de eigen ontwikkeling daar te leggen waar die hoort: bij de leerling zelf. Alleen zo kan de school de waardengemeenschap worden die de leerling daadwerkelijk centraal stelt. Waar ook docenten weer hun eigenwaarde kunnen oppakken, omdat die nodig is om met respect de leerling tegemoet te treden. Waar ook ouders niet hun kind ‘overhandigen’, maar hun kennis en ervaring met opvoeden delen.

Na de commissie Dijsselbloem durfden ze niet meer, nog eens vanuit Den Haag voorschrijven hoe het onderwijs zich moest vernieuwen (behalve competentiegericht onderwijs in het MBO, dat moest vooral doorgaan, omdat ‘het niet meer is te stoppen’). Dus voor het ‘Passend Onderwijs’ moest iets nieuws worden verzonnen. Voor wie denkt: “Passend Onderwijs? Heb ik iets gemist?”. Ja waarschijnlijk wel, maar u bevindt zich in goed gezelschap. Een heuse evaluatiecommissie heeft geconstateerd dat zowel leerkrachten als ouders nauwelijks betrokken zijn bij de vernieuwing en – inderdaad – van niks weten. Terwijl iedereen weet dat ‘passend onderwijs’ voor elk kind, ook als het wat extra’s nodig heeft, op de werkvloer tussen ouders en leerkrachten tot stand moet komen. Ook de vernieuwers zelf belijden dat al twee jaar lang. Maar de praktijk is vooral bestuurlijk: veel vergaderen, nota’s, websites, lobbyen, gevestigde belangen verdedigen, ruzie maken over (mede-)zeggenschap, enzovoort.

‘Passend onderwijs’ gaat over:

1. Geen kind meer thuis als het leerplichtig is,
2. Speciaal onderwijs mag niet langer de budgetten voor regulier onderwijs onder druk zetten (het wordt te duur),
3. Ook een ’speciaal’ kind moet dichter bij huis naar school kunnen,
4. Eenvoudiger toekennen van indicaties voor extra zorg en steun,
5. Ouders hoeven niet meer te leuren met hun kind, de school zal worden verplicht een oplossing te zoeken.

Omdat scholen niet zelf voor elk probleem een oplossing hoeven te hebben, is ze dringend verzocht samen te werken in regionale verbanden. Om ze daartoe te verleiden is een subsidiepot gemaakt voor experimenten en initiatieven. Dat geld wilde men wel. En het wordt dus grotendeels besteed aan overleg en papier. Niet aan het kind en de leerkracht.

Dit tot groot verdriet van de staatssecretaris, die zich nu al een maand of drie aan het ‘herbezinnen’ is. Dat doet ze uiteraard met de gevestigde partijen als de VO-raad, de PO-raad, ouderbelangenclubs, besturenraden van speciaal onderwijs en vakbonden. Als vergaderen, besturen, onderhandelen en nota’s schrijven je corebusiness is, is de uitkomst voorspelbaar: we pakken de draad weer op, met een beetje meer sturing van bovenaf.

Het zou mooi zijn als men echte stappen durft te zetten, die de ‘regelcapaciteit’ van alle partijen vergroot in plaats van verder verkleint. Bijvoorbeeld:

1. Leg per direct de zorgplicht op aan scholen.
2. Schaf indicatiestellingen af. Indicatiestelling gaat over geld en dus over grenzen aan geld. Niet over oplossen van problemen en werken aan ontwikkeling.
3. Geef alle betrokken budgetten aan scholen, ook de budgetten van het speciaal onderwijs. Laat een school(-bestuur) zelf beslissen welke zorg en begeleiding waar geleverd kan worden.
4. Verruim de experimenteermogelijkheden. Nu worden verzoeken tot experimenten maandenlang tegen het licht gehouden, want het moet precies worden vastgelegd welke regels niet meer gelden (!). Zonde van de tijd.
5. Schaf de landelijke sturing af. Vergader niet met de bobo’s en besturenraden. Laat ambtenaren experimentaanvragen zelf beoordelen, daar leren ze van.
6. Geef scholen de verplichting het overleg met ouders op het gebied van ‘passend onderwijs’ structureel vorm te geven, op alle niveaus: kind, klas, school, schoolbestuur, samenwerkingsverband.  In de wet op de medezeggenschap is weliswaar sprake van instemmingsrecht, maar dat is de praktijk niet veel meer dan een bureaucratische verplichting. Het gaat erom dat ouders als educatief partner gezien wordt. Dat zorgt voor beweging.
7. Geef scholen diezelfde verplichting voor leerkrachten.

Deze bijdrage is geschreven op persoonlijke titel. Hans Sietsma is adviseur bij Zylt.

Het probleem dat al jaren doorzeurt is dat sommige kinderen met bijzondere leerbehoeften en omstandigheden onvoldoende aan hun trekken komen. Het gaat om te lastige leerlingen, autisten, dyslecten, kinderen met lichamelijke of verstandelijke beperkingen, ernstig zieken, enzovoort. Daar moet natuurlijk wat aan gedaan worden.

Je zou kunnen denken dat het recht op passend onderwijs in de wet wordt vastgelegd, dat scholen de plicht krijgen dit recht in te vullen, dat ouders naar de rechter kunnen stappen om e.e.a. af te dwingen en dat scholen zelf – voorzien van adequate middelen – kunnen voorzien in de juiste aanpak en oplossing. Dat kan van alles zijn, van specialistische docenten in eigen dienst, aanpassen van je gebouwen, bijscholen van docenten, kleinere klassen, heel andere organisatie van het onderwijs, aangepaste lesstof, individueel onderwijs, samenwerken met specialistische centra in een regio en alles er tussenin.

Na onderzoek tussen 2002 en 2004 (WSNS was pas enkele jaren oud!) zijn najaar 2005  gesprekken gestart met ‘het veld’ over hoe dit probleem aan te pakken. In de loop van 2006 werd het stil: het kabinet viel. Onlangs heeft de Tweede Kamer besloten dat Passend Onderwijs – dat schrijf je inderdaad met hoofdletters, dat helpt (…) – geleverd moet worden door middel van samenwerking tussen alle scholen in een regio, samen met de jeugdzorg en de Expertisecentra die er voor verschillende doelgroepen zijn. Inmiddels blijkt uit weinig meer dat men voeling heeft gehouden met ‘het veld’, anders dan met de bekende bestuurlijke gremia en landelijke centra.

Enkele doelstellingen voor 2011 zijn:

• het onderwijs werkt aan een ontwikkelingsperspectief op basis van handelingsgerichte diagnostiek,
• regionale netwerken met een transparante onderwijs(-zorg-)structuur (…) blijkend uit een kwaliteitszorgsysteem,
• sluitende afspraken tussen schoolbesturen onderling en met ‘externen’ over de invulling van de onderwijs(-zorg-) structuur,
• één loket (in plaats van twee, namelijk bij Jeugdzorg en bij de expertisecentra).

Er is zelfs een heuse subsidieregeling voor het starten van netwerken en het ondersteunen van een gerealiseerd netwerk. Eis is onder andere dat ‘elke leerling in beeld’ is. Dat moet en zal met behulp van een ICT-systeem worden gedaan, bijvoorbeeld door alle leerlingvolgsystemen aan elkaar te koppelen.

Opnieuw gaat alle energie zitten in:

• het maken van bestuurlijke afspraken: bestuurders geven geen les,
• kwaliteitsbewakingssystemen: een systeem geeft geen onderwijs,
• één loket, waarachter de gescheiden geldstromen en uiteenlopende financieringswijzen blijven zoals ze zijn,
• een ICT-systeem waar iedereen in moet: hoe dat passend onderwijs voor een individuele leerling dichterbij brengt wordt niet duidelijk,
• een regiegroep die masserend, duwend, trekkend en informerend met zorgen dat de wet in 2011 gladjes kan worden ingevoerd.

Waarom dit alles moet is inmiddels allang uit beeld verdwenen. In een evaluatierapport (zie de site van Passend Onderwijs) dat aan de wieg stond van dit circus is onder andere het volgende te lezen: “… omdat leraren nog over onvoldoende vaardigheden beschikken om onderwijs op maat te bieden. Bovendien zien leraren het omgaan met zorgleerlingen vaak niet als integraal onderdeel van hun taak (…) Naast een positieve houding van de leerkracht ontbreekt het in het onderwijs ook aan de noodzakelijke geschikte materialen, tijd voor reflectie, collegiale consultatie en dergelijke.”

En uit de mond van ouders over de plannen viel te noteren: “Het mag bijvoorbeeld niet zo zijn dat zorgplicht betekent dat ouders aan de voordeur worden binnengelaten, maar aan de achterdeur worden doorgesluisd naar een andere school, omdat de samenwerkende schoolbesturen dat nu eenmaal zo met elkaar geregeld hebben.”

Het punt is niet dat aanpassing van het bestaande onderwijsaanbod, adequaat inspelen op levende vragen, meedenken met ouders, en andere nuttige zaken niet binnen de beoogde experimenten gerealiseerd kunnen worden. Het punt is dat het geld besteed wordt aan bestuurlijk gerommel en dat een regiegroep niets anders kan doen dan irrelevante bestuurlijke processen stroomlijnen, volgen, entameren en evalueren. Het punt is dat er een ‘project’ gemaakt wordt van iets dat geen project behoort te zijn.